Qisqacha
O'rindoshlik — asosiy ishdan bo'sh vaqtda alohida mehnat shartnomasi bo'yicha bajariladigan ikkinchi muntazam haq to'lanadigan ish: o'sha ish beruvchida (ichki) yoki boshqa ish beruvchida (tashqi). O'rindoshlikda ish vaqti normasining yarmidan ko'p ishlash mumkin emas, asosiy ishdan bo'sh kunlarda esa to'liq ish kuni ishlash mumkin. Haq ishlangan vaqt yoki ish natijasiga qarab to'lanadi, lekin vaqtga mutanosib hisoblangan eng kam ish haqidan kam bo'lmaydi. Ikkinchi ishdagi ta'til asosiy ishdagi yillik ta'til bilan bir vaqtda beriladi. O'rindosh o'rniga bu ish asosiy bo'ladigan xodim olinsa, uni kamida ikki hafta oldin ogohlantirib bo'shatish mumkin, bunda ikki haftalik o'rtacha ish haqi miqdorida nafaqa to'lanadi.
- Ish vaqti chegarasi
- Normaning yarmidan ko'p emas; asosiy ishdan bo'sh kunlarda — to'liq kun
- Kimga mumkin emas
- 18 yoshgacha bo'lganlarga; asosiy ishi ham noqulay sharoitda bo'lsa, shunday ishlarga
- Ta'til
- Asosiy ish joyidagi yillik ta'til bilan bir vaqtda
- Ishdan bo'shatish nafaqasi
- MK 441-moddasi va 173-moddasining ikkinchi qismi bo'yicha — ikki haftalik o'rtacha ish haqi
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
O'rindoshlik nima
O'rindoshlik asosida ishlash — xodimning asosiy ishidan tashqari, alohida mehnat shartnomasi shartlari bo'yicha, asosiy ishidan bo'sh vaqtida boshqa muntazam haq to'lanadigan ishni bajarishi (MK 432-moddasi). Mehnat shartnomasisiz bir martalik topshiriqlar yoki qo'shimcha ishlar o'rindoshlik hisoblanmaydi.
- Ichki o'rindoshlik — asosiy ishingiz joylashgan o'sha ish beruvchida ikkinchi ish.
- Tashqi o'rindoshlik — boshqa ish beruvchida ishlash.
- Mehnat daftarchangiz yuritilayotgan ish beruvchidagi ish asosiy ish joyi hisoblanadi, u yerda to'liqsiz ish vaqtida ishlasangiz ham.
O'rindoshlik to'g'risidagi shartnomalar, agar qonunchilikka zid bo'lmasa, bir yoki bir nechta ish beruvchi bilan tuzilishi mumkin (MK 435-moddasi). Tashqi o'rindoshlik uchun hujjatlar ro'yxatida asosiy ish beruvchining roziligi yo'q; yangi ish beruvchiga asosiy ish joyidan ma'lumotnoma taqdim etiladi (MK 434-moddasi).
Kim o'rindoshlik asosida ishlay olmaydi
O'n sakkiz yoshga to'lmagan shaxslarga, asosiy ishi noqulay mehnat sharoitlari bilan bog'liq bo'lsa, xuddi shunday sharoitdagi ishlarga (sog'liqni saqlash tizimi tashkilotlari xodimlari bundan mustasno) va qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hollarda o'rindoshlikka yo'l qo'yilmaydi (MK 433-moddasi).
Agar o'rindoshlik xodimning, boshqa shaxslarning sog'lig'iga yoki ishlab chiqarish xavfsizligiga ziyon yetkazishi mumkin bo'lsa, ish beruvchi kasaba uyushmasi qo'mitasi bilan kelishib, muayyan kasb, mutaxassislik va lavozimlar uchun o'rindoshlikni cheklashi mumkin (MK 433-moddasining ikkinchi qismi). Bunday cheklov joriy etilishi o'rindosh bilan shartnomani bekor qilish uchun alohida asos bo'ladi.
Hujjatlar va mehnat shartnomasi
Tashqi o'rindoshlikda xodim yangi ish beruvchiga MK 434-moddasida ko'rsatilgan hujjatlarni taqdim etadi. Ichki o'rindoshlikda ish beruvchi hech qanday hujjat talab qila olmaydi, faqat ish maxsus bilim talab qilsa va ilgari taqdim etilmagan bo'lsa, ta'lim to'g'risidagi hujjat bundan mustasno. Qonunchilikda nazarda tutilmagan hujjatlarni talab qilish taqiqlanadi.
- Pasport, uning o'rnini bosuvchi hujjat yoki ID-karta.
- Asosiy ish joyidan Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi tasdiqlagan shakldagi ma'lumotnoma.
- Mehnat daftarchasining tasdiqlangan ko'chirma nusxasi yoki elektron mehnat daftarchasidan ko'chirma — faqat ish uchun qonunda muayyan staj talab qilinsa.
- Diplom, guvohnoma yoki sertifikat — ish maxsus bilim yoki tayyorgarlikni talab qilsa.
- Asosiy ish joyidan mehnat xususiyati va shartlari to'g'risidagi ma'lumotnoma — zararli yoki xavfli sharoitdagi ishga kirishda.
Ishga qabul qilish mehnat shartnomasi va ish beruvchining buyrug'i bilan rasmiylashtiriladi; ichki o'rindoshlikda asosiy shartnomaga qo'shimcha emas, alohida shartnoma tuziladi. Shartnomada ish o'rindoshlik asosida bajarilishi albatta ko'rsatiladi, MK 104-moddasidagi shartlardan tashqari ish vaqti davomiyligi va ish tartibi ham yoziladi. O'rindosh bilan muddatli shartnoma tuzish mumkin (MK 435-moddasi).
Xodimning yozma arizasiga ko'ra asosiy ish beruvchi ikkinchi ish joyidan berilgan ma'lumotnoma asosida mehnat daftarchasiga tashqi o'rindoshlik haqida ish davrlarini ko'rsatib yozuv kiritadi; ma'lumotnoma asosiy ish joyida saqlanadi. Ichki o'rindoshlikda yozuv yozma ariza asosida kiritiladi (MK 436-moddasi).
Qancha ishlash mumkin
O'rindoshlikdagi ish davomiyligi xodimlarning tegishli toifasi uchun belgilangan ish vaqti normasining yarmidan oshmasligi kerak; sog'liqni saqlash tizimi tashkilotlarining shifokor xodimlari bundan mustasno (MK 437-moddasi). Ish vaqtining normal davomiyligi haftasiga qirq soatdan oshmaydi (MK 182-moddasi), demak oddiy normada o'rindosh haftasiga yigirma soatdan ko'p ishlamaydi.
- Asosiy ishdan bo'sh kunlarda o'rindoshlik asosida to'liq ish kuni ishlash mumkin.
- Kunlik yarim normaga rioya qilib bo'lmasa, jamlab hisobga olishga yo'l qo'yiladi: hisob davri uchun umumiy ish vaqti o'rindoshlik lavozimi normasining yarmidan oshmasligi kerak.
- Ichki o'rindoshlikda ish vaqti asosiy ish va o'rindoshlik bo'yicha alohida-alohida hisobga olinadi.
O'rindoshning mehnatiga haq to'lash
O'rindoshga ishlangan vaqtga mutanosib ravishda, ish natijasiga qarab yoki mehnat shartnomasidagi boshqa shartlar bo'yicha haq to'lanadi (MK 438-moddasi). Vaqtbay ishda normalangan topshiriqlar belgilansa, haqiqatda bajarilgan ish hajmi uchun to'lanadi. Tuman koeffitsiyentlari belgilangan hududlarda ular o'rindoshlarga ham qo'llanadi.
O'rindoshlik uchun ish haqi ishlangan vaqt yoki natijaga mutanosib ravishda eng kam ish haqi asosida hisoblangan summadan kam bo'lmasligi kerak. Jamoa shartnomasi yoki ichki hujjatda boshqacha belgilanmagan bo'lsa, mukofot, qo'shimcha haq va ustamalar bu ish asosiy bo'lgan xodimlar uchun belgilangan tartibda to'lanadi. Asosiy ish va o'rindoshlik bo'yicha o'rtacha ish haqi doim alohida hisoblanadi.
Ta'til va kafolatlar
Barcha xodimlar, shu jumladan o'rindoshlar ham har yilgi mehnat ta'tiliga haqli (MK 216-moddasi). O'rindoshlikdagi asosiy va qo'shimcha ta'tillar asosiy ish joyidagi yillik ta'til bilan bir vaqtda beriladi (MK 439-moddasi).
- Birinchi ish yilida ikkinchi ishda olti oydan kam ishlagan bo'lsangiz, u yerdagi ta'til ishlangan vaqtga mutanosib ravishda to'lanadi.
- Olti oy va undan ko'p ishlagan bo'lsangiz, keyingi yillarda ham — ta'til o'rindoshlikdagi o'rtacha ish haqidan odatdagi tartibda to'lanadi.
- Asosiy ishdagi ta'til uzunroq bo'lsa, o'rindoshlikdagi ish beruvchi iltimosingizga ko'ra kunlar farqiga ish haqi saqlanmaydigan ta'til berishi shart.
Ishni o'qish bilan birga olib boruvchilarga kafolat va kompensatsiya to'lovlari faqat asosiy ish joyida beriladi. Alohida asoslar bo'yicha bo'shatilganda ishga joylashish davri uchun o'rtacha ish haqi ham faqat asosiy shartnoma bekor qilinganda saqlanadi. Boshqa kafolatli va kompensatsiya to'lovlari o'rindoshlarga to'liq hajmda beriladi (MK 440-moddasi).
O'rindoshni ishdan bo'shatish
O'rindosh bilan shartnoma Kodeksdagi umumiy asoslardan tashqari ikki qo'shimcha asosda bekor qilinishi mumkin (MK 441-moddasi): bu ishga o'zi uchun asosiy bo'ladigan xodim qabul qilinganda hamda qonunchilikda yoki ish beruvchi tomonidan (MK 433-moddasining ikkinchi qismi) o'rindoshlikka cheklov joriy etilganda.
Asosiy xodim qabul qilinganda ish beruvchi o'rindoshni shartnoma bekor qilinishidan kamida ikki hafta oldin yozma ogohlantirishi yoki mutanosib pul kompensatsiyasi to'lashi shart. Ana shu qo'shimcha asoslar, shuningdek MK 173-moddasining ikkinchi qismida nafaqa nazarda tutilgan asoslar (masalan, xodimning aybli harakatlari bilan bog'liq bo'lmagan holda ish beruvchi tashabbusi) bo'yicha bo'shatilganda o'rindoshga ikki haftalik o'rtacha ish haqi miqdorida nafaqa to'lanadi (MK 442-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Ikkinchi ish beruvchida mehnat shartnomasi bo'yicha qo'shimcha ishlayotgan xodimlar.
- O'z ish beruvchisida alohida shartnoma bilan ikkinchi lavozimda ishlayotganlar.
- Cheklovlardan istisno qilingan shifokorlar va tibbiyot xodimlari.
- O'rindoshlarni ishga oluvchi ish beruvchilar va kadrlar bo'limlari.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Avvalo o'rindoshlik alohida mehnat shartnomasi bilan, «o'rindoshlik asosida» degan belgi, ish soatlari va tartibi ko'rsatilgan holda rasmiylashtirilganini tekshiring. Bularsiz ikkinchi ishni «yordam» yoki «lavozimlarni qo'shib olib borish» deb ko'rsatish oson, keyin esa haq, ta'til va nafaqani isbotlashga to'g'ri keladi.
O'rindoshlikni lavozimlarni qo'shib olib borish bilan adashtirmang: qo'shib olib borishda qo'shimcha vazifalar asosiy ish vaqtingizda bajariladi, o'rindoshlik esa doim asosiy ishdan bo'sh vaqtda alohida shartnoma bo'yicha bo'ladi.
«Asosiy xodim topdik» deb o'rindoshni bo'shatish faqat kamida ikki hafta oldin yozma ogohlantirish yoki kompensatsiya bilan qonuniy, bunda ikki haftalik o'rtacha ish haqi miqdorida nafaqa ham to'lanishi kerak. Agar bu qilinmagan bo'lsa, to'lovlarni talab qilishga asos bor.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Asosiy ishdan ma'lumotnoma oling
Tashqi o'rindoshlik uchun asosiy ish beruvchidan tasdiqlangan shakldagi ma'lumotnoma, zararli sharoitdagi ish uchun esa mehnat xususiyati va shartlari haqidagi ma'lumotnoma so'rang.
Cheklovlarni tekshiring
O'n sakkiz yoshga to'lganingizni va sog'liqni saqlash xodimi bo'lmasangiz, ikkala ish ham noqulay mehnat sharoitida emasligini aniqlang.
Alohida shartnoma imzolang
Shartnomada o'rindoshlik belgisi, mehnat vazifasi, haq, ish vaqti davomiyligi va tartibi bo'lishi kerak. O'z nusxangiz va qabul qilish buyrug'ini oling.
Ish soatlarini kuzating
O'rindoshlikdagi ish ish vaqti normasining yarmidan oshmasligi kerak. Soatlar ko'p bo'lsa, shartnomani qayta ko'rib chiqish kerak.
Mehnat daftarchasiga yozuv kiriting
O'rindoshlik davrlari aks etishi uchun asosiy ish beruvchiga yozma ariza va ikkinchi ish joyidan ma'lumotnoma topshiring.
Ta'tilni oldindan rejalashtiring
O'rindoshlikdagi ish beruvchi bilan ta'tilni asosiy ishdagi sanalarga kelishib oling, kunlar farqi bo'lsa, ish haqi saqlanmaydigan ta'til so'rang.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Pasport yoki ID-karta
- Asosiy ish joyidan belgilangan shakldagi ma'lumotnoma
- Mehnat daftarchasining tasdiqlangan nusxasi yoki ko'chirma — staj talab qilinsa
- Ta'lim to'g'risidagi hujjat — maxsus bilim kerak bo'lsa
- Mehnat xususiyati va shartlari haqida ma'lumotnoma — zararli yoki xavfli ish uchun
- O'rindoshlik to'g'risidagi mehnat shartnomasi va qabul qilish buyrug'i
Muddatlar
- Asosiy xodim olinganda bo'shatish haqida ogohlantirish
- Kamida 2 hafta oldin yoki pul kompensatsiyasi
- Birinchi ta'tilga to'liq haq uchun chegara
- O'rindoshlikda 6 oy ishlash
- Ishdan bo'shatish nafaqasi
- Ikki haftalik o'rtacha ish haqi
Xavflar va muhim jihatlar
- Shartnomada o'rindoshlik belgisi va ish tartibi bo'lmasa, kelishilgan soatlar va haqni isbotlash qiyinlashadi.
- Ish vaqti normasining yarmidan oshishi MK 437-moddasini buzadi va ish beruvchi shartlarni o'zgartirishni talab qilishi mumkin.
- Ariza va ma'lumotnoma bo'lmasa, tashqi o'rindoshlik davrlari mehnat daftarchasiga tushmaydi.
- Asosiy xodim olinganda o'rindosh bo'shatilishi mumkin, shuning uchun ogohlantirish va nafaqa to'langanini tekshirish muhim.
Buxgalter ikkinchi firmada hisob yuritadi
Malika maktabda to'liq stavkada buxgalter bo'lib ishlaydi, kechqurunlari esa xususiy firmada haftasiga 20 soatlik o'rindoshlik shartnomasi bo'yicha hisob yuritadi. Bir yildan keyin firma shtatdagi buxgalter olganini aytib, uni ertasi kundan hech qanday to'lovsiz bo'shatadi.
Qanday harakat qilish kerak
Firma bu ish o'zi uchun asosiy bo'ladigan xodimni olgani sababli shartnomani bekor qilishga haqli, lekin Malikani kamida ikki hafta oldin yozma ogohlantirishi yoki mutanosib kompensatsiya to'lashi kerak edi (MK 441-moddasi). Bundan tashqari, unga o'rindoshlikdagi ikki haftalik o'rtacha ish haqi miqdorida nafaqa to'lanishi lozim (MK 442-moddasi). Malika bu to'lovlarni yozma talab qilishi, rad etilsa — mehnat inspeksiyasiga yoki sudga murojaat qilishi mumkin.
Ko'p beriladigan savollar
O'rindoshlik uchun asosiy ish beruvchining ruxsati kerakmi?
Asosiy ish beruvchining roziligi hujjatlar ro'yxatida yo'q, qonunchilikda nazarda tutilmagan hujjatlarni talab qilish esa taqiqlanadi. Tashqi o'rindoshlikda yangi ish beruvchiga asosiy ish joyidan tasdiqlangan shakldagi ma'lumotnomani taqdim etasiz (MK 434-moddasi).
O'rindoshlikda necha soat ishlash mumkin?
Toifangiz uchun ish vaqti normasining yarmidan ko'p emas, oddiy 40 soatlik normada — haftasiga 20 soatgacha. Asosiy ishdan bo'sh kunlarda to'liq kun ishlash mumkin. Cheklov sog'liqni saqlash tashkilotlarining shifokor xodimlariga tatbiq etilmaydi (MK 437-moddasi).
Bir nechta ish beruvchida o'rindosh bo'lish mumkinmi?
Ha, agar qonunchilikka zid bo'lmasa, o'rindoshlik to'g'risidagi mehnat shartnomalari bir yoki bir nechta ish beruvchi bilan tuzilishi mumkin (MK 435-moddasi).
O'rindosh qachon ta'tilga chiqadi?
Asosiy ish joyidagi yillik ta'til bilan bir vaqtda. Asosiy ta'til uzunroq bo'lsa, o'rindoshlikdagi ish beruvchi iltimosingizga ko'ra farqqa ish haqi saqlanmaydigan ta'til berishi shart (MK 439-moddasi).
O'rindosh eng kam ish haqidan kam olishi mumkinmi?
O'rindoshlik uchun haq ishlangan vaqt yoki natijaga mutanosib ravishda eng kam ish haqi asosida hisoblangan summadan kam bo'lmasligi kerak (MK 438-moddasi). Yarim stavkada ishlasangiz, mo'ljal — to'liq oy uchun eng kam ish haqining yarmi.
Maktab o'quvchisi o'rindoshlik asosida ishlay oladimi?
Yo'q. O'n sakkiz yoshga to'lmagan shaxslarga o'rindoshlik asosida ishlashga yo'l qo'yilmaydi (MK 433-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 432–442-moddalar — o'rindoshlik asosida ishlashlex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 173-modda — ishdan bo'shatish nafaqasilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 182-modda — ish vaqtining normal davomiyligilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 216-modda — o'rindoshlarning har yilgi ta'tilga huquqilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.