Qisqacha
O'zbekistonda ishga umumiy qoidaga ko'ra 16 yoshdan qabul qilinadi. O'quvchi 15 yoshdan o'qishdan bo'sh vaqtida yengil ishda ishlashi mumkin, lekin faqat ota-onadan birining yozma roziligi bilan; 15 yoshga to'lmagan bolalar esa faqat madaniyat, ommaviy axborot vositalari va professional sportda, ikkala ota-onaning roziligi va vasiylik organining ruxsati bilan ishlaydi. 18 yoshgacha bo'lgan xodimlarga qisqartirilgan ish vaqti to'liq kun kabi haq bilan, kamida 30 kalendar kunlik ta'til beriladi, tungi, ish vaqtidan tashqari va dam olish kunlaridagi ishlar taqiqlanadi. Ish beruvchi ularni faqat mahalliy mehnat organining roziligi bilan ishdan bo'shata oladi.
- Ishga qabul qilishning umumiy yoshi
- 16 yosh
- O'quvchilar yengil ishga
- 15 yoshdan, ota-onadan birining yozma roziligi bilan
- 16–18 yoshda ish haftasi
- Ko'pi bilan 36 soat
- 15–16 yoshda ish haftasi
- Ko'pi bilan 24 soat
- Yillik ta'til
- Kamida 30 kalendar kun
- Ish beruvchi tashabbusi bilan bo'shatish
- Faqat mahalliy mehnat organining roziligi bilan
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Necha yoshdan ishlash mumkin
Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqati, Kodeks va boshqa qonunlarda boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, 16 yoshga to'lgan paytdan vujudga keladi (MK 20-moddasi). Shu sababli ishga qabul qilishning umumiy yoshi — o'n olti yosh (MK 118-moddasi). Bu yoshdan o'smir mehnat shartnomasini o'zi tuzadi.
Yoshlarni mehnatga tayyorlash uchun qonun maktab, kollej va texnikum o'quvchilarini 15 yoshdan ishga olishga yo'l qo'yadi. Shartlari qat'iy: ish yengil bo'lishi, sog'liqqa va ma'naviy kamol topishga ziyon yetkazmasligi, o'qish jarayonini buzmasligi va o'qishdan bo'sh vaqtda bajarilishi kerak. Ota-onadan birining yoki ularning o'rnini bosuvchi shaxsning yozma roziligi majburiy (MK 118-moddasi).
15 yoshga to'lmagan bolalar bilan mehnat shartnomasi faqat madaniy-tomosha tashkilotlarida, televideniye, radio va boshqa ommaviy axborot vositalarida, shuningdek professional sportda — asarlarni yaratish yoki ijro etishda qatnashish uchun tuziladi. Buning uchun ikkala ota-onaning roziligi va vasiylik va homiylik organining ruxsati kerak, shartnomani ota-ona imzolaydi, ruxsatnomada esa kunlik ishning eng ko'p davomiyligi va boshqa shartlar ko'rsatiladi (MK 118-moddasi).
Ishga qabul qilish: tibbiy ko'rik va sinov
18 yoshgacha bo'lgan shaxslar faqat dastlabki majburiy tibbiy ko'rikdan o'tgach ishga qabul qilinadi, keyin esa 18 yoshga to'lguncha har yili majburiy tibbiy ko'rikdan o'tadi. Bu ko'riklar ish beruvchining mablag'lari hisobidan o'tkaziladi (MK 414-moddasi).
18 yoshgacha bo'lgan shaxslarga dastlabki sinov belgilanmaydi (MK 129-moddasi). Agar ish beruvchi shartnomaga baribir sinov yozgan bo'lsa, o'smirni «sinovdan o'tmadi» degan asos bilan bo'shatishga haqli emas.
18 yoshgacha bo'lgan shaxslarga eng kam ish o'rinlari hisobidan zaxiradagi ish o'rinlariga mahalliy mehnat organlarining yo'llanmasi bilan ishga joylashish kafolatlanadi (MK 411-moddasi). Mehnat munosabatlarida ular kattalar bilan teng huquqqa ega, mehnatni muhofaza qilish, ish vaqti va ta'tillar bo'yicha esa qo'shimcha imtiyozlardan foydalanadi (MK 413-moddasi).
Voyaga yetmagan xodim qancha ishlashi mumkin
16 yoshdan 18 yoshgacha bo'lganlar uchun ish haftasi 36 soatdan, 15 yoshdan 16 yoshgacha bo'lganlar uchun esa 24 soatdan oshmaydi. O'quv yili davomida o'qishdan bo'sh vaqtida ishlaydigan o'quvchilar bu me'yorlarning yarmidan ko'p ishlay olmaydi (MK 415-moddasi).
- 15–16 yosh: olti kunlik haftada kuniga 4 soatgacha, besh kunlik haftada 5 soatgacha.
- 16–18 yosh: olti kunlik haftada kuniga 6 soatgacha, besh kunlik haftada 7 soat 30 daqiqagacha.
- O'quv yilida ishlaydigan 15–16 yoshli o'quvchilar: olti kunlik haftada 2 soat, besh kunlik haftada 2 soat 30 daqiqa.
- O'quv yilida ishlaydigan 16–18 yoshli o'quvchilar: olti kunlik haftada 3 soat, besh kunlik haftada 4 soat.
Bu har kunlik ishning (smenaning) eng ko'p davomiyligi (MK 416-moddasi). 18 yoshgacha bo'lgan xodimlar uchun ishlab chiqarish normalari qisqartirilgan ish vaqtiga mutanosib ravishda kamaytiriladi (MK 419-moddasi).
Qisqa ish kunida haq to'lash
Ish vaqti qisqa bo'lgani uchun maosh kamaymasligi kerak. 18 yoshgacha bo'lgan xodimlarning mehnatiga qisqartirilgan ish vaqtida tegishli toifadagi xodimlarga to'liq ish vaqtida to'lanadigan miqdorda haq to'lanadi (MK 420-moddasi).
- Vaqtbay haq to'lashda ish beruvchi to'liq ish kuni uchun to'lanadigan darajagacha qo'shimcha haq to'laydi.
- Ishbay haq to'lashda kattalar uchun belgilangan narxlar qo'llanadi va qisqartirilgan vaqt uchun tarif stavkasi bo'yicha qo'shimcha haq to'lanadi.
- O'quv yilida o'qishdan bo'sh vaqtda ishlaydigan o'quvchilarga ishlagan vaqtiga yoki ish natijasiga qarab haq to'lanadi.
Qaysi ishlar taqiqlangan
18 yoshgacha bo'lgan shaxslarni zararli va (yoki) xavfli sharoitdagi ishlarga, yer osti ishlariga, shuningdek hayoti, sog'lig'i, xavfsizligi va ma'naviy kamol topishiga ziyon yetkazishi mumkin bo'lgan ishlarga jalb qilish taqiqlanadi. Qonunda tungi kafe va klublardagi ish, spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari, giyohvandlik va psixotrop moddalar, toksik preparatlarni ishlab chiqarish, tashish va sotish alohida tilga olingan (MK 412-moddasi).
O'smirlarga ular uchun belgilangan eng ko'p me'yordan og'ir yuklarni ko'tarish va tashish topshirilmaydi. Taqiqlangan ishlar ro'yxati va yuk ko'tarish me'yorlarini Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligi hamda Sog'liqni saqlash vazirligi tasdiqlaydi (MK 412-moddasi).
18 yoshgacha bo'lgan xodimlarni xizmat safariga yuborish, ish vaqtidan tashqari ishlarga, tungi ishlarga, dam olish va bayram kunlaridagi ishlarga jalb qilish taqiqlanadi (MK 417-moddasi). Tungi vaqt — soat 22:00 dan 6:00 gacha (MK 188-moddasi). Istisno faqat Vazirlar Mahkamasi ro'yxatlari bo'yicha madaniyat va ommaviy axborot vositalarining ijodiy xodimlari hamda professional sportchilar uchun qilingan.
18 yoshgacha bo'lgan xodimning ta'tili
18 yoshgacha bo'lgan xodimlarga odatdagi 21 kun o'rniga kamida 30 kalendar kunlik yillik uzaytirilgan ta'til beriladi va undan yilning o'zlari uchun qulay istalgan vaqtida foydalanish mumkin (MK 218 va 418-moddalari). Birinchi ish yili uchun ta'tilni o'smir olti oy o'tmasdan ham olishga haqli (MK 227-moddasi).
Voyaga yetmagan xodimni ta'tildan chaqirib olish uning roziligi bo'lsa ham mumkin emas (MK 232 va 418-moddalari), yillik ta'tilni bermaslik esa taqiqlanadi (MK 230-moddasi). Agar ish yili xodim 18 yoshga to'ladigan kunni qamrab olsa, ta'til 18 yoshgacha va undan keyin ishlangan vaqtga mutanosib hisoblanadi (MK 418-moddasi).
Javobgarlik va ishdan bo'shatish
18 yoshgacha bo'lgan xodim faqat qasddan yetkazilgan zarar, alkogol, giyohvandlik yoki toksik mastlik holatida yetkazilgan zarar, shuningdek jinoyat yoki ma'muriy huquqbuzarlik natijasida yetkazilgan zarar uchun to'liq moddiy javobgar bo'ladi (MK 341-moddasi). Boshqa hollarda javobgarlikning umumiy chegaralari amal qiladi.
Ish beruvchi tashabbusi bilan 18 yoshgacha bo'lgan xodim bilan mehnat shartnomasini bekor qilish umumiy tartibga rioya qilingan holda va mahalliy mehnat organining roziligi bilan amalga oshiriladi (MK 421-moddasi). Bunday roziliksiz bo'shatish ustidan nizolashish uchun asos bor.
Ota-onadan biri, mehnatni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlar va bolalar masalalari bo'yicha komissiyalar, agar ish voyaga yetmaganning hayoti, sog'lig'i, xavfsizligi va ma'naviy kamol topishiga tahdid solsa yoki boshqacha ziyon yetkazsa, shartnomani bekor qilishni talab qilishga haqli (MK 422-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Yozda yoki o'qishdan bo'sh vaqtda ishlamoqchi bo'lgan 15–17 yoshli o'smirlar.
- Farzandining ishga kirishiga rozilik berishi so'ralayotgan ota-onalar.
- Maktab o'quvchilari, kollej talabalari va 18 yoshgacha bo'lgan bitiruvchilarni ishga oladigan ish beruvchilar.
- Kino, reklama yoki professional sportda qatnashayotgan bolalarning oilalari.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Ish beruvchilarning asosiy xatosi — o'smirni «kam stavkadagi oddiy xodim» deb hisoblash. Qonun boshqacha: soatlar qisqartiriladi, ammo haq to'liq ish kuni darajasida saqlanadi. Vaqtbay tizimda o'smirga faqat ishlagan soatiga mutanosib to'lansa, bu MK 420-moddasining bevosita buzilishi bo'lib, kam to'langan summani undirish mumkin.
Ikkinchi keng tarqalgan xavf — kechki smenalar va dam olish kunlari. Savdo va umumiy ovqatlanish sohasida o'smirlarni ko'pincha do'konni yopishga yoki shanba-yakshanbaga qo'yishadi. 18 yoshgacha bo'lgan xodimlar uchun bu, madaniyat, OAV va sportdagi tor istisnolardan tashqari, ularning roziligi va qo'shimcha haqdan qat'i nazar taqiqlangan.
Ota-onalar uchun muhim jihat: 15 yoshli bolaning ishlashiga rozilik shunchaki rasmiyatchilik emas, balki shartnoma qonuniyligining sharti. Rozilik bergandan keyin ham, agar ish bolaga zarar yetkazsa, ota-ona shartnomani bekor qilishni talab qila oladi. Shartnoma va ish jadvalining nusxasini saqlab qo'ying — nizoda bular eng yaxshi dalil.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Yosh va ish turini tekshiring
16 yoshdan voyaga yetmaganlar uchun cheklovlarni hisobga olgan holda umumiy shartlarda ishlash mumkin, 15 yoshdan esa faqat o'qishdan bo'sh vaqtda yengil ish. Ish taqiqlangan ishlar qatoriga kirmasligiga ishonch hosil qiling.
Ota-ona roziligini rasmiylashtiring
15 yoshli o'quvchi uchun ota-onadan birining yoki ularning o'rnini bosuvchi shaxsning yozma roziligi kerak. Madaniyat, OAV yoki sportdagi 15 yoshga to'lmagan bola uchun ikkala ota-onaning roziligi va vasiylik va homiylik organining ruxsati zarur.
Tibbiy ko'rikdan o'ting
Dastlabki tibbiy ko'rik ishga qabul qilishdan oldin majburiy, keyin 18 yoshgacha har yili o'tkaziladi. Uning xarajatini ish beruvchi qoplaydi.
Mehnat shartnomasini tekshiring
Shartnomada sinov muddati bo'lmasligi, ish vaqti MK 415 va 416-moddalaridagi me'yorlarga sig'ishi, haq esa to'liq ish kuniga mos bo'lishi kerak.
Ish jadvalini kuzating
Soat 22:00 dan keyingi tungi smenalar, ish vaqtidan tashqari ishlar, dam olish va bayram kunlaridagi ish hamda xizmat safarlaridan voz keching: ular 18 yoshgacha bo'lgan xodimlar uchun taqiqlangan.
Buzilishda huquqlaringizni himoya qiling
Ish beruvchi cheklovlarni buzsa yoki mehnat organining roziligisiz bo'shatsa, mahalliy mehnat organiga, mehnatni muhofaza qilish bo'yicha nazorat organlariga yoki nizolashish uchun yuristga murojaat qiling.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- O'smirning shaxsini tasdiqlovchi hujjat
- Ota-onadan birining yozma roziligi (15 yoshdan ishlaydigan o'quvchilar uchun)
- Ikkala ota-onaning roziligi va vasiylik organining ruxsati (madaniyat, OAV, sportdagi 15 yoshgacha bo'lgan bolalar uchun)
- Dastlabki tibbiy ko'rik xulosasi
- Mehnat shartnomasi va ish jadvali
- Zaxiradagi ish o'rniga joylashishda mahalliy mehnat organining yo'llanmasi
Muddatlar
- Tibbiy ko'rik
- Ishga qabul qilishdan oldin, keyin 18 yoshgacha har yili
- Birinchi ish yili uchun ta'til
- 6 oy o'tmasdan ham olish mumkin
- Ish taqiqlangan tungi vaqt
- Soat 22:00 dan 6:00 gacha
- Maxsus qoidalar amal qilishi
- 18 yoshga to'lguncha
Xavflar va muhim jihatlar
- 15 yoshli o'quvchi bilan ota-onaning yozma roziligisiz tuzilgan shartnoma qonunni buzgan holda tuzilgan bo'ladi.
- 18 yoshgacha bo'lgan xodim uchun tungi smena, ish vaqtidan tashqari ish va dam olish kunlaridagi ish uning o'zi so'rasa ham taqiqlangan.
- To'liq kun kabi emas, balki qisqartirilgan soatlarga mutanosib haq to'lash — kam to'langan summani undirishga asos.
- Mahalliy mehnat organining roziligisiz ish beruvchi tashabbusi bilan bo'shatish ustidan nizolashish mumkin.
- Zararli sharoitdagi, spirtli ichimlik, tamaki bilan bog'liq yoki tungi klublardagi ish o'smirlar uchun butunlay taqiqlangan.
Misol: do'kon omboridagi o'smir
Samarqandlik 16 yoshli Shohruh oziq-ovqat do'koniga besh kunlik haftada yordamchi bo'lib ishga kirdi. Boshqaruvchi uni shanba kunlari soat 23:00 gacha smenaga qo'ydi, og'ir qutilarni tushirishni topshirdi va ish kuni qisqaligini ro'kach qilib, xuddi shu lavozimdagi kattalarga qaraganda kamroq haq to'lamoqda.
Qanday harakat qilish kerak
18 yoshgacha bo'lgan xodim uchun soat 22:00 dan keyin va dam olish kunlari ishlash taqiqlangan (MK 417 va 188-moddalari), me'yordan og'ir yuk tashish ham taqiqlangan (MK 412-moddasi). Shohruhning ish kuni 7 soat 30 daqiqadan oshmasligi (MK 416-moddasi), haq esa to'liq kun kabi to'lanishi kerak (MK 420-moddasi). Ota-onasi ish beruvchidan jadvalni o'zgartirish va ish haqini qayta hisoblashni yozma talab qiladi; rad etilsa, mehnatni muhofaza qilish bo'yicha nazorat organlariga murojaat qilishi yoki shartnomani bekor qilishni talab qilishi mumkin (MK 422-moddasi).
Ko'p beriladigan savollar
O'zbekistonda 14 yoshdan ishlash mumkinmi?
Umumiy qoidaga ko'ra yo'q: o'quvchilar yengil ishga 15 yoshdan qabul qilinadi. 15 yoshga to'lmagan bolalar faqat madaniy-tomosha tashkilotlari, OAV va professional sportda ikkala ota-onaning roziligi va vasiylik va homiylik organining ruxsati bilan ishlay oladi (MK 118-moddasi).
O'smir 16 yoshga to'lgan bo'lsa, ota-ona roziligi kerakmi?
Yo'q. 16 yoshdan xodimda mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqati vujudga keladi va u mehnat shartnomasini o'zi tuzadi (MK 20 va 118-moddalari). Ota-onadan birining roziligi 15 yoshdan qabul qilinadigan o'quvchi uchun majburiy.
Voyaga yetmagan xodim kuniga necha soat ishlashi mumkin?
16–18 yoshda besh kunlik haftada 7 soat 30 daqiqagacha, olti kunlik haftada 6 soatgacha, 15–16 yoshda esa mos ravishda 5 va 4 soatgacha. O'quv yilida ishlaydigan o'quvchilar uchun me'yorlar bundan ham past (MK 416-moddasi).
O'smir o'zi rozi bo'lsa, tunda yoki dam olish kunlari ishlay oladimi?
Yo'q. 18 yoshgacha bo'lgan xodimlarni tungi va ish vaqtidan tashqari ishlarga, dam olish va bayram kunlaridagi ishlarga jalb qilish hamda xizmat safariga yuborish taqiqi ularning roziligiga bog'liq emas (MK 417-moddasi). Istisno — hukumat ro'yxatlari bo'yicha madaniyat va OAV ijodiy xodimlari va professional sportchilar.
Qisqa ish kuni uchun o'smirga kamroq haq to'lanadimi?
Yo'q. Qisqartirilgan ish vaqtida to'liq ish vaqtidagi xodimlarga to'lanadigan miqdorda haq to'lanadi; vaqtbay tizimda ish beruvchi farqni qo'shimcha to'laydi (MK 420-moddasi).
18 yoshgacha bo'lgan xodimni ishdan bo'shatish mumkinmi?
Mumkin, lekin ish beruvchi tashabbusi bilan — faqat umumiy tartibga rioya qilib va mahalliy mehnat organining roziligi bilan (MK 421-moddasi). Bundan tashqari, ish o'smirga zarar yetkazsa, shartnoma ota-ona yoki nazorat organlarining talabi bilan bekor qilinishi mumkin (MK 422-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 20, 118-moddalar — ishga qabul qilishga yo'l qo'yiladigan yoshlex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 411–422-moddalar — o'n sakkiz yoshgacha bo'lgan xodimlar mehnatilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 129-modda — dastlabki sinov belgilanmaydigan hollarlex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 218, 227, 230, 232-moddalar — uzaytirilgan ta'til va chaqirib olish taqiqilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 188-modda — tungi vaqtlex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 341-modda — to'liq moddiy javobgarliklex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.