Qisqacha
Nogironlik pensiyasi I va II guruh nogironligi bo'lgan shaxslarga tayinlanadi, III guruhda esa faqat nogironlik Chernobil AESdagi avariya oqibatida yuzaga kelgan bo'lsa. Guruh va nogironlik boshlangan vaqtni tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi belgilaydi. Umumiy kasallikda yoshga qarab staj talab qilinadi: 23 yoshgacha 2 yil, 56 yoshdan keyin esa 20 yil; mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligida staj kerak emas. Tayanch miqdor o'rtacha oylik ish haqining 55 foizi, lekin yoshga doir eng kam pensiyadan kam emas. Staj yo'qligi sababli pensiya olish huquqi bo'lmasa, I va II guruh nogironligi bo'lganlarga nogironlik nafaqasi tayinlanadi.
- Pensiya kimga beriladi
- I va II guruh; III guruh faqat Chernobil avariyasidan jabrlanganlarga
- Guruhni kim belgilaydi
- Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi (TIEK)
- Umumiy kasallikda staj
- Yoshga qarab 2 yildan 20 yilgacha
- Mehnatda mayiblanish, kasb kasalligi
- Pensiya stajdan qat'i nazar tayinlanadi
- Tayanch miqdor
- O'rtacha oylik ish haqining 55 foizi, eng kam yoshga doir pensiyadan kam emas
- Murojaat muddati
- Nogironlik belgilangan kundan 60 kun ichida
- Staj yo'q bo'lsa
- I va II guruh uchun nogironlik nafaqasi
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Nogironlik pensiyasi kimga tayinlanadi
«Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonun davlat pensiyalarining uch turini belgilaydi: yoshga doir, nogironlik va boquvchisini yo'qotganlik pensiyasi. Nogironlik pensiyasi belgilangan tartibda I va II guruh nogironligi bo'lgan shaxs deb topilgan fuqarolarga tayinlanadi (Qonunning 15-moddasi).
III guruh nogironligida umumiy qoidaga ko'ra nogironlik pensiyasi tayinlanmaydi. Istisno — Chernobil AESdagi avariya tufayli mayib bo'lish yoki kasallik oqibatida III guruh nogironligi belgilangan shaxslar.
Sog'liq yoki mehnat qobiliyatini yo'qotish darajasiga qarab nogironlikning uch guruhi belgilanadi. Nogironlik sababi va guruhi, u boshlangan vaqt hamda qancha muddatga belgilanishini tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari aniqlaydi (16-modda). Pensiya olish huquqi ham, pensiya qaysi kundan to'lanishi ham aynan komissiya qaroriga bog'liq.
Nogironlik pensiyasi uchun qancha staj kerak
Stajga qo'yiladigan talab nogironlik sababiga bog'liq (17-modda). Nogironlik mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligi oqibatida yuzaga kelgan bo'lsa, pensiya stajdan qat'i nazar tayinlanadi. Umumiy kasallik tufayli nogironlikda esa nogironlik boshlangan paytdagi yoshga qarab staj talab qilinadi.
| Nogironlik boshlangan paytdagi yosh | Zarur staj |
|---|---|
| 23 yoshgacha | 2 yil |
| 23 yoshdan 26 yoshgacha | 3 yil |
| 26 yoshdan 31 yoshgacha | 5 yil |
| 31 yoshdan 36 yoshgacha | 7 yil |
| 36 yoshdan 41 yoshgacha | 9 yil |
| 41 yoshdan 46 yoshgacha | 11 yil |
| 46 yoshdan 51 yoshgacha | 14 yil |
| 51 yoshdan 56 yoshgacha | 17 yil |
| 56 yosh va undan katta | 20 yil |
- 20 yoshga to'lgunga qadar ish davrida yoki ishdan ketgandan keyin umumiy kasallik tufayli nogironligi bo'lgan shaxs deb topilganlarga pensiya stajdan qat'i nazar tayinlanadi.
- Staj yetarli bo'lmasa, umumiy kasallik oqibatida I va II guruh nogironligi bo'lganlarga pensiya mavjud stajga mutanosib miqdorda tayinlanadi (18-modda).
- Nogironligi bo'lgan shaxslar uchun boshqalarni parvarishlash, kunduzgi o'qish, bola parvarishi ta'tili va 37-moddaning «d» — «i» bandlaridagi boshqa davrlar asosiy ish staji qancha bo'lishidan qat'i nazar stajga qo'shiladi.
Nogironlik pensiyasi miqdori
Pensiya tayanch miqdor, ish staji uchun oshirish va ustama haqlardan iborat (25-modda). I va II guruh uchun tayanch miqdor pensiyani hisoblash uchun olinadigan o'rtacha oylik ish haqining 55 foizi, lekin yoshga doir eng kam pensiyaning kamida 100 foizi (26-modda). Talab qilinganidan ortiq har bir to'liq yillik staj uchun pensiya yana ish haqining 1 foiziga oshiriladi (27-modda).
- Ko'rish bo'yicha I guruh nogironligi bo'lganlarga ustama — pensiyani hisoblash bazaviy miqdorining 100 foizi (28-modda).
- I guruh nogironligi bo'lganlarga ustama — pensiyani hisoblash bazaviy miqdorining 75 foizi.
- II guruh yolg'iz nogironligi bo'lganlarga ustama — pensiyani hisoblash bazaviy miqdorining 75 foizi.
- Staj to'liq bo'lmaganda pensiya I guruh uchun yoshga doir eng kam pensiyaning 100 foizidan, II guruh uchun 75 foizidan kam bo'lmaydi (29-modda).
Hisob uchun so'nggi o'n yillik mehnat faoliyatidagi ketma-ket besh yillik ish haqi olinadi va tizim bunday davrdagi eng yuqori ish haqini o'zi aniqlaydi (31-modda). Ish haqi pensiyani hisoblash bazaviy miqdorining o'n ikki baravaridan oshmagan qismida hisobga olinadi, ish haqi mehnatga haq to'lashning eng kam miqdoridan past bo'lsa yoki u haqda ma'lumot bo'lmasa, pensiya bazaviy miqdordan kelib chiqib hisoblanadi.
Har qanday holatda pensiya miqdori rasman belgilangan eng kam iste'mol xarajatlaridan kam bo'lishi mumkin emas (25 va 29-moddalar). Pensiyalar soliqqa tortilmaydi (67-modda).
Staj bo'lmasa — nogironlik nafaqasi
Davlat pensiyasi uchun zarur stajga ega bo'lmaganlar to'lovsiz qolmaydi. Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 23-martdagi 119-son qarori bilan tasdiqlangan Nizom I va II guruh nogironligi bo'lgan, zarur stajga ega bo'lmagan shaxslarga nogironlik nafaqasini nazarda tutadi (Nizomning 3, 4 va 15-bandlari). Nafaqa yoshidan qat'i nazar, nogironlik belgilangan davrga tayinlanadi (52-band).
- Davlat xizmatlari markaziga, ijtimoiy xodimlar guruhlariga yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali murojaat qilish mumkin (41 va 42-bandlar).
- So'rovnomani markaz xodimi, portalda esa murojaat qiluvchining o'zi to'ldiradi; nogironlik haqidagi ma'lumotni tizim TIEK axborot tizimi orqali avtomatik tekshiradi.
- Nafaqa tayinlash yoki rad etish haqidagi qaror ma'lumotlar o'rganilgandan keyin 5 daqiqa ichida qabul qilinadi (48-band).
- Shaxs ham pensiya, ham nafaqa olish huquqiga ega bo'lsa, uning tanloviga ko'ra bitta to'lov tayinlanadi (74-band).
Nogironligi bo'lgan 18 yoshgacha bolalarga nogironlik nafaqasi va qonuniy vakilga parvarishlash nafaqasi Agentlik yuborgan ma'lumotlar asosida, ariza talab qilinmasdan proaktiv shaklda tayinlanadi. 2027-yil 1-yanvardan nogironlik nafaqalari faqat ijtimoiy karta orqali to'lanadi (119-son qarorning 2¹-bandi).
Nogironlik pensiyasini rasmiylashtirish va to'lash boshlanadigan kun
Yoshga doir pensiyadan farqli o'laroq, nogironlik pensiyasi avtomatik tayinlanmaydi — murojaat qilish kerak (43-modda). Arizani yashash yoki vaqtincha turgan joydagi tuman (shahar) Pensiya jamg'armasi bo'limiga, so'rovnomani esa yashash joyidan qat'i nazar davlat xizmatlari markazi yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali berish mumkin. Pensiya olish huquqi axborot tizimlaridagi ma'lumotlar asosida aniqlanadi.
- Ariza yoki so'rovnoma kelib tushgan kundan boshlab 10 kundan kechiktirmay ko'rib chiqiladi (45-modda).
- Hujjat yoki ma'lumot yetishmasa, ularni xabarnoma olingandan keyin 3 oy ichida taqdim etsangiz, murojaat kuni sifatida dastlabki ariza berilgan kun saqlanadi (46-modda).
- Pensiya nogironlik komissiya tomonidan belgilangan kundan tayinlanadi, agar shu kundan 60 kun ichida murojaat qilinsa; kechroq murojaat qilinganda — murojaat kunidan (47-modda).
- Pensiya nogironlikning butun davriga, 60 yoshdan katta erkaklar va 55 yoshdan katta ayollarga esa umrbod tayinlanadi; ularni qayta ko'rikdan o'tkazish faqat o'z arizasiga ko'ra amalga oshiriladi.
Qayta ko'rik, qayta hisoblash va shikoyat
- Uzrli sababsiz qayta ko'rikka kelmasangiz, pensiya to'lash to'xtatiladi; nogironlik yana belgilansa, to'xtatilgan kundan boshlab, lekin ko'pi bilan bir oy uchun tiklanadi (55-modda).
- Muddat uzrli sabab bilan o'tkazib yuborilsa va komissiya shu davrda nogironlikni tasdiqlasa, pensiya tanaffus davri uchun, lekin ko'pi bilan 3 yilga to'lanadi.
- Mehnatga layoqatli deb topilsangiz, pensiya shu oy oxirigacha, lekin nogironlik belgilangan muddatdan ko'p bo'lmagan davrgacha to'lanadi (54-modda).
- Nogironlik guruhi o'zgarganda pensiya qayta hisoblanadi (49-modda). Ishlashni davom ettirganlar kamida 1 yillik staj bo'lsa, ikki yilda bir marta ariza bilan yangi staj va ish haqini hisobga olgan holda qayta hisoblatishi mumkin.
- Pensiya tayinlash to'g'risidagi qaror ustidan tuman (shahar) sudiga shikoyat qilish mumkin (48-modda).
Bu kimlarga tegishli
- Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi I yoki II guruh nogironligini belgilagan shaxslar.
- Mehnatda mayiblangan yoki kasb kasalligiga chalingan xodimlar.
- Bolalikdan nogironligi bo'lganlar va pensiya uchun staji yo'q shaxslar.
- III guruh nogironligi bo'lganlar, shu jumladan Chernobil AESdagi avariyadan jabrlanganlar.
- Nogironligi bo'lgan 18 yoshgacha bolalarning ota-onalari va vasiylari.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Traffic Law bahosi: eng ko'p uchraydigan xato — nogironlik pensiyasini ham yoshga doir pensiya kabi o'zi tayinlanadi deb kutish. Qonunda proaktiv shakl faqat yoshga doir pensiya uchun belgilangan, shuning uchun nogironlik bo'yicha ariza yoki so'rovnoma berish kerak. Komissiya qaroridan keyin 60 kun ichida murojaat qilinsa, pensiya nogironlik belgilangan kundan hisoblanadi, kechroq bo'lsa — faqat murojaat kunidan, o'tib ketgan davr uchun pul qaytarilmaydi.
Ikkinchi muhim jihat — komissiya qaroridagi nogironlik sababi. Mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligida staj umuman talab qilinmaydi, umumiy kasallikda esa to'liq pensiya uchun staj yetarli yoki yetarli emasligi yoshga bog'liq. Sabab noto'g'ri ko'rsatilsa, bu to'lov miqdoriga bevosita ta'sir qiladi, shuning uchun pensiyaga hujjat topshirishdan oldin komissiya qarorini tekshirib ko'ring.
III guruh ko'p tushunmovchiliklarga sabab bo'ladi: Qonunga ko'ra unda nogironlik pensiyasini faqat Chernobil AESdagi avariyadan jabrlanganlar oladi, 119-son Nizom bo'yicha nafaqa esa faqat I va II guruhga tayinlanadi. Staj bo'lmasa, pensiya va nafaqa o'rtasida ongli tanlov qiling: faqat bitta to'lov tayinlanadi.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Tibbiy-ijtimoiy ekspertizadan o'ting
Nogironlik guruhi, sababi, boshlangan sanasi va qancha muddatga belgilanishini tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi aniqlaydi. Uning qarorini saqlab qo'ying.
Stajingizni yoshga qarab tekshiring
Stajingizni nogironlik boshlangan paytdagi yoshga qarab jadval bilan solishtiring. Mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligida staj kerak emas, yetishmasa pensiya stajga mutanosib tayinlanadi.
60 kun ichida ariza bering
Pensiya jamg'armasi bo'limiga, davlat xizmatlari markaziga yoki Yagona portal orqali murojaat qiling. Nogironlik belgilangan kundan 60 kun ichida murojaat qilish pensiyani shu sanadan saqlab qoladi.
Yetishmagan ma'lumotlarni taqdim eting
Pensiya jamg'armasi bo'limi qo'shimcha hujjat kerakligini xabar qilsa, ularni 3 oy ichida bering — shunda murojaat kuni sifatida dastlabki sana qoladi.
Staj bo'lmasa — nafaqa rasmiylashtiring
Zarur staji bo'lmagan I va II guruh nogironligi bo'lganlarga nogironlik nafaqasi davlat xizmatlari markazi, ijtimoiy xodimlar guruhlari yoki Yagona portal orqali rasmiylashtiriladi.
Qayta ko'rikni o'tkazib yubormang
Komissiyaga belgilangan muddatda boring. Uzrli sababsiz kelmasangiz, to'lov to'xtatiladi, o'tgan davr uchun esa ko'pi bilan bir oy qaytariladi.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Pasport yoki ID-karta
- Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasining nogironlik guruhini belgilash haqidagi qarori
- Mehnat daftarchasi yoki staj haqidagi boshqa hujjatlar, agar ma'lumot axborot tizimlarida bo'lmasa
- Ish haqi haqidagi ma'lumotlar, agar ular axborot tizimlarida bo'lmasa
- Mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligini tasdiqlovchi hujjatlar, agar bo'lsa
- Vakil murojaat qilsa — ishonchnoma yoki qonuniy vakillik hujjati
Muddatlar
- Nogironlik belgilangan sanadan pensiya olish uchun murojaat
- Komissiya qaroridan 60 kun ichida
- Pensiya arizasini ko'rib chiqish
- 10 kundan kechiktirmay
- Pensiyani rad etish haqida xabarnoma
- Qarordan keyin 5 kundan kechiktirmay
- Qo'shimcha hujjatlar
- Xabarnomadan keyin 3 oy
- Nogironlik nafaqasi bo'yicha qaror
- Ma'lumotlar o'rganilgandan keyin 5 daqiqa
- O'tgan davr uchun olinmagan pensiya
- Murojaatdan oldingi ko'pi bilan 24 oy
Xavflar va muhim jihatlar
- Komissiya qaroridan keyin 60 kundan kech murojaat — pensiya faqat murojaat kunidan tayinlanadi.
- III guruhda (Chernobil jabrlanganlaridan tashqari) nogironlik pensiyasi ham, nafaqasi ham nazarda tutilmagan.
- Uzrli sababsiz qayta ko'rikka kelmaslik — to'lov to'xtatiladi.
- Nogironlik sababi noto'g'ri ko'rsatilsa, stajsiz pensiya olish huquqidan mahrum bo'lish mumkin.
- O'z vaqtida olinmagan pensiya, agar kechikish Pensiya jamg'armasi aybi bilan bo'lmasa, ko'pi bilan 24 oy uchun to'lanadi (59-modda).
Misol: staj to'liq bo'lmaganda II guruh
Farrux 34 yoshda, og'ir umumiy kasallikdan keyin komissiya unga II guruh nogironligini belgiladi. Uning rasmiy staji 5 yil. U o'z yoshi uchun 7 yil staj kerakligini bilib, pensiya berilmaydi deb o'yladi.
Qanday harakat qilish kerak
Umumiy kasallikda 31 yoshdan 36 yoshgacha haqiqatan ham 7 yil staj talab qilinadi, lekin staj yetishmasa, I va II guruh nogironligi bo'lganlarga pensiya mavjud stajga mutanosib tayinlanadi. II guruh uchun u yoshga doir eng kam pensiyaning 75 foizidan va eng kam iste'mol xarajatlaridan kam bo'lmaydi. Pensiya nogironlik belgilangan kundan hisoblanishi uchun Farrux komissiya qaroridan keyin 60 kun ichida ariza berishi kerak. Ishlashni davom ettirsa, ikki yildan keyin kamida bir yillik yangi staj bilan qayta hisoblashni so'rashi mumkin.
Ko'p beriladigan savollar
O'zbekistonda 1 va 2 guruh nogironlariga qanday pensiya beriladi?
I va II guruh uchun nogironlik pensiyasining tayanch miqdori o'rtacha oylik ish haqining 55 foizi, lekin yoshga doir eng kam pensiyaning kamida 100 foizi, bundan tashqari zarur stajdan ortiq har bir to'liq yil uchun ish haqining 1 foizi qo'shiladi (26 va 27-moddalar). Ustamalar ham bor: I guruhga pensiyani hisoblash bazaviy miqdorining 75 foizi (ko'rish bo'yicha I guruhga 100 foiz) va II guruh yolg'iz nogironligi bo'lganlarga 75 foiz (28-modda).
3 guruh nogironligida pensiya beriladimi?
Qonunga ko'ra nogironlik pensiyasi I va II guruhga tayinlanadi. III guruhda u faqat Chernobil AESdagi avariya tufayli mayib bo'lish yoki kasallik oqibatida nogironligi bo'lganlarga beriladi (15-modda). 119-son Nizom bo'yicha nogironlik nafaqasi ham faqat I va II guruh uchun nazarda tutilgan.
Nogironlik pensiyasi uchun qancha staj kerak?
Umumiy kasallikda — nogironlik boshlangan paytdagi yoshga qarab: 23 yoshgacha 2 yil, 26–31 yoshda 5 yil, 36–41 yoshda 9 yil, 56 yoshdan keyin esa 20 yil (17-modda). Mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligida, shuningdek umumiy kasallik tufayli nogironlik 20 yoshgacha belgilangan bo'lsa, staj talab qilinmaydi.
Pensiya uchun staj umuman bo'lmasa nima qilish kerak?
Davlat pensiyasi uchun zarur staji bo'lmagan I va II guruh nogironligi bo'lganlarga nogironlik nafaqasi tayinlanadi (119-son Nizomning 15-bandi). U davlat xizmatlari markazi, ijtimoiy xodimlar guruhlari yoki Yagona portal orqali rasmiylashtiriladi, qarorni tizim avtomatik qabul qiladi.
Nogironlik pensiyasi qaysi kundan hisoblanadi?
Agar pensiya uchun nogironlik belgilangan kundan 60 kun ichida murojaat qilinsa, tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi nogironlikni belgilagan kundan. Kechroq murojaat qilinganda pensiya murojaat kunidan tayinlanadi (47-modda).
Ishlab turib nogironlik pensiyasini olish mumkinmi?
Qonun bu holatni hisobga oladi: I va II guruh bo'yicha nogironlik pensiyasi tayinlangandan keyingi ish vaqti stajga qo'shiladi (37-modda). Kamida 1 yillik staj to'plangan bo'lsa, ikki yilda bir marta ariza bilan pensiyani yangi staj va ish haqini hisobga olib qayta hisoblatish mumkin (49-modda).
Nogironlik pensiyasini rad etish ustidan qayerga shikoyat qilinadi?
Pensiya tayinlash to'g'risidagi qaror ustidan tuman (shahar) sudiga shikoyat beriladi (48-modda). Rad etish sababi va shikoyat qilish tartibi ko'rsatilgan xabarnomani Pensiya jamg'armasi qarordan keyin 5 kundan kechiktirmay beradi yoki yuboradi (45-modda).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonuni — 15–18-moddalar — nogironlik guruhlari va zarur stajlex.uz · 3-sentabr, 1993-yil · № 938-XII
- O'zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonuni — 25–31-moddalar — nogironlik pensiyasi miqdori va ustamalarlex.uz · 3-sentabr, 1993-yil · № 938-XII
- O'zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonuni — 37-modda — nogironligi bo'lgan shaxslar stajilex.uz · 3-sentabr, 1993-yil · № 938-XII
- O'zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonuni — 43–48-moddalar — murojaat, tayinlash muddatlari va shikoyatlex.uz · 3-sentabr, 1993-yil · № 938-XII
- O'zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonuni — 49–67-moddalar — qayta hisoblash, qayta ko'rik va to'lashlex.uz · 3-sentabr, 1993-yil · № 938-XII
- Vazirlar Mahkamasining «Ijtimoiy himoyaga muhtoj ayrim toifadagi shaxslarga nafaqa va moddiy yordamlarni tayinlash hamda to'lash tartibi to'g'risidagi nizomlarni tasdiqlash va ushbu sohaga zamonaviy axborot texnologiyalarini keng joriy etish orqali davlat xizmati sifatini oshirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida»gi 119-son qarori — 119-son Nizom, 3, 4, 15, 52-bandlar — stajsiz nogironlik nafaqasilex.uz · 23-mart, 2023-yil · № 119
- Vazirlar Mahkamasining «Ijtimoiy himoyaga muhtoj ayrim toifadagi shaxslarga nafaqa va moddiy yordamlarni tayinlash hamda to'lash tartibi to'g'risidagi nizomlarni tasdiqlash va ushbu sohaga zamonaviy axborot texnologiyalarini keng joriy etish orqali davlat xizmati sifatini oshirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida»gi 119-son qarori — 119-son Nizom, 41–48, 74-bandlar — nafaqani rasmiylashtirishlex.uz · 23-mart, 2023-yil · № 119
- Vazirlar Mahkamasining «Ijtimoiy himoyaga muhtoj ayrim toifadagi shaxslarga nafaqa va moddiy yordamlarni tayinlash hamda to'lash tartibi to'g'risidagi nizomlarni tasdiqlash va ushbu sohaga zamonaviy axborot texnologiyalarini keng joriy etish orqali davlat xizmati sifatini oshirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida»gi 119-son qarori — 119-son qaror, 2¹-band — nafaqalarni ijtimoiy karta orqali to'lashlex.uz · 23-mart, 2023-yil · № 119
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.