O'zbekistonda yoshga doir pensiya: kimga beriladi va qanday tayinlanadi

Pensiya yoshi va zarur staj

Yoshga doir pensiyaning umumiy shartlari «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonunning 7-moddasida belgilangan. Ikki shart birga bajarilishi kerak: pensiya yoshiga to'lish va yetarli ish staji.

• Erkaklar — 60 yoshga to'lganda va ish staji kamida 25 yil bo'lsa.
• Ayollar — 55 yoshga to'lganda va ish staji kamida 20 yil bo'lsa.
• Kamida 20 yil aynan ishlagan, xizmat qilgan yoki tadbirkorlik bilan shug'ullangan ayollar 54 yoshda pensiya olish huquqiga ega bo'ladi (Qonunning 12¹-moddasi).

Ayrim toifadagi fuqarolar uchun imtiyozli pensiya nazarda tutilgan: yoshidan qat'i nazar yoki umumiy belgilangan yoshni 10 yoki 5 yilga qisqartirgan holda. Bunday ishlab chiqarish, ish va kasblar Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan ro'yxatlarda ko'rsatilgan (Qonunning 9-moddasi).

Shtat qisqarishi yoki korxona tugatilishi sababli ishdan bo'shatilgan va ishsiz deb e'tirof etilgan xodimlar muddatidan oldin pensiyaga chiqishi mumkin: erkaklar 58 yoshda kamida 25 yil staj bilan, ayollar 53 yoshda kamida 20 yil staj bilan (Qonunning 14-moddasi).

Stajga nimalar qo'shiladi

Stajga 2019-yil 1-yanvargacha Pensiya jamg'armasiga sug'urta badallari to'langan, shu sanadan keyin esa mehnatga haq to'lash tarzida daromad hisoblangan har qanday ish qo'shiladi (Qonunning 37-moddasi). Harbiy xizmat, yakka tartibdagi va oilaviy tadbirkorlik, ijtimoiy soliq to'langan bo'lsa o'zini o'zi band qilgan shaxs sifatidagi faoliyat ham hisobga olinadi.

Bundan tashqari, I guruh nogironligi bo'lgan shaxsni, 18 yoshgacha bo'lgan nogironligi bor bolani yoki 80 yoshdan oshgan qariyani parvarish qilish, oliy ta'lim muassasasi, aspirantura va doktoranturada kunduzgi ta'lim olish hamda bola 3 yoshga to'lgunga qadar parvarish ta'tili (jami 6 yildan ko'p bo'lmagan) ham stajga qo'shiladi. Biroq bu davrlar faqat kamida 7 yillik ish, xizmat yoki tadbirkorlik staji bo'lgandagina hisoblanadi.

Stajni tasdiqlovchi asosiy hujjat — mehnat daftarchasi, shu jumladan elektron mehnat daftarchasi. 2005-yil 1-yanvargacha bo'lgan staj undagi yozuvlar asosida qo'shimcha hujjat talab qilinmasdan belgilanadi (Qonunning 42-moddasi).

Staj yetmasa nima bo'ladi

Staji 25 yildan (erkaklar) yoki 20 yildan (ayollar) kam bo'lganlarga yoshga doir pensiya bor stajga mutanosib miqdorda tayinlanadi (Qonunning 8 va 29-moddalari). Majburiy shart — kamida 7 yillik ish, xizmat yoki tadbirkorlik staji. O'qish, parvarish va bola parvarishi ta'tili davrlari bu 7 yilga kirmaydi.

Mutanosib pensiya yoshga doir eng kam pensiyaning 50 foizidan va rasman belgilangan eng kam iste'mol xarajatlaridan kam bo'lishi mumkin emas (Qonunning 29-moddasi).

Umuman ish staji bo'lmagan fuqarolar ushbu Qonun bo'yicha davlat pensiyasi olish huquqiga ega emas. Ularni ijtimoiy ta'minlash tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Pensiya miqdori nimalardan iborat

• Tayanch miqdor — o'rtacha oylik ish haqining 55 foizi, lekin yoshga doir eng kam pensiyadan kam emas (Qonunning 26-moddasi).
• Oshirish — talab etiladiganidan ortiq har bir to'liq staj yili uchun o'rtacha oylik ish haqining 1 foizi (Qonunning 27-moddasi).
• Ustamalar — ayrim toifalarga, masalan, urush nogironlari va urush qatnashchilariga (Qonunning 25 va 28-moddalari).

Ish haqi oxirgi o'n yillik mehnat faoliyati ichidagi ketma-ket besh yil uchun olinadi, eng yuqori miqdordagi davr axborot tizimidagi yoki fuqaroning o'zi taqdim etgan ma'lumotlar asosida avtomatik aniqlanadi. Hisobga pensiyani hisoblash bazaviy miqdorining o'n ikki baravaridan oshmagan o'rtacha oylik ish haqi olinadi (Qonunning 31-moddasi).

Ushbu Qonunga muvofiq to'lanadigan pensiyalarga soliq solinmaydi (Qonunning 67-moddasi).

Pensiya qanday tayinlanadi

Yoshga doir pensiya arizasiz, proaktiv shaklda tayinlanadi: Pensiya jamg'armasi pensiya huquqini va miqdorini axborot tizimlaridagi ma'lumotlar asosida o'zi aniqlaydi (Qonunning 43¹-moddasi). Masala fuqaro pensiya yoshiga to'lgan kunning o'zida ko'rib chiqiladi va o'sha kuni pensionerga pensiya turi, miqdori va tayinlangan davri haqida xabarnoma yuboriladi (Qonunning 45-moddasi).

Agar pensiyani avtomatik tayinlashning imkoni bo'lmasa, o'zingiz murojaat qilasiz (Qonunning 43-moddasi):

• doimiy yashash yoki vaqtincha turgan joyingizdagi Pensiya jamg'armasining tuman (shahar) bo'limiga ariza bilan;
• yashash joyidan qat'i nazar, davlat xizmatlari markazida so'rovnoma to'ldirib;
• Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali orqali.

Ariza yoki so'rovnoma 10 kundan kechiktirmay ko'rib chiqiladi. Agar pensiya huquqi paydo bo'lgan kundan boshlab 60 kun ichida murojaat qilinsa, pensiya pensiya yoshiga to'lgan kundan e'tiboran va umrbod tayinlanadi (Qonunning 45 va 47-moddalari).

Ishlayotgan pensionerlar va pensiyadan voz kechish

Qonun yoshga doir pensiya olish uchun ishdan bo'shashni talab qilmaydi: bu huquq yosh va stajga bog'liq. Ammo yoshga doir pensiya tayinlangandan keyingi ish vaqti pensiyani hisoblash uchun stajga qo'shilmaydi (Qonunning 37-moddasi).

Avtomatik tayinlangan pensiya miqdoriga rozi bo'lmasangiz yoki ishlashni davom ettirib, keyinroq pensiyaga chiqmoqchi bo'lsangiz, xabarnomani olgan kundan e'tiboran 10 kun ichida ariza berib, undan voz kechishingiz mumkin (Qonunning 43¹-moddasi). Shunda keyingi ish stajga qo'shiladi, qayta murojaat qilganingizda esa pensiya umumiy tartibda tayinlanadi (Qonunning 47-moddasi).

Hisoblangan, lekin o'z vaqtida olinmagan pensiya murojaatdan oldingi 24 oydan oshmagan davr uchun to'lanadi. Pensiya tayinlovchi yoki to'lovchi organ aybi bilan olinmay qolgan pensiya esa muddat cheklanmagan holda to'lanadi (Qonunning 59-moddasi).

Bu kimlarga tegishli

• Yaqinda 60 yoshga to'ladigan erkaklar va 54–55 yoshga to'ladigan ayollar.
• To'liq pensiya uchun staji yetmaydiganlar.
• Pensiya yoshidan keyin ham ishlashni davom ettirmoqchi bo'lgan xodimlar.
• Pensiya yoshiga oz qolganda shtat qisqarishi sababli bo'shatilgan xodimlar.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Stajni oldindan tekshiring

   Mehnat daftarchasi va elektron mehnat daftarchasidagi yozuvlarni haqiqiy ish, xizmat va o'qish davrlari bilan solishtiring.

2. 2

   Yetishmayotgan hujjatlarni yig'ing

   Daftarchada yozuvlar bo'lmasa yoki to'liq bo'lmasa, ish va ish haqi haqidagi ma'lumotnoma va arxiv hujjatlarini tayyorlang.

3. 3

   Xabarnomani kuting

   Pensiya yoshiga to'lgan kuningiz Pensiya jamg'armasi pensiya tayinlab, uning turi va miqdori haqida xabarnoma yuborishi kerak.

4. 4

   Miqdorni tekshiring

   Ko'rsatilgan staj va ish haqini o'z ma'lumotlaringiz bilan solishtiring. Rozi bo'lmasangiz, 10 kun ichida pensiyadan voz kechish-kechmaslikni hal qiling.

5. 5

   Tayinlanmasa, o'zingiz murojaat qiling

   Pensiya yoshiga to'lgandan keyin 60 kun ichida Pensiya jamg'armasi bo'limiga ariza yoki davlat xizmatlari markazi yoxud portal orqali so'rovnoma bering.

6. 6

   Rad javobi ustidan shikoyat qiling

   Pensiya tayinlash rad etilsa yoki miqdor kamaytirilgan bo'lsa, qaror ustidan tuman (shahar) sudiga shikoyat berish mumkin.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: erkakning staji yetmayapti

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonuni — 7, 8, 12¹, 14-moddalar — pensiya uchun yosh va stajlex.uz · 3-sentabr, 1993-yil · № 938-XII
2. O'zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonuni — 37, 42-moddalar — stajga qo'shiladigan davrlarlex.uz · 3-sentabr, 1993-yil · № 938-XII
3. O'zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonuni — 25–31-moddalar — pensiya miqdorilex.uz · 3-sentabr, 1993-yil · № 938-XII
4. O'zbekiston Respublikasining «Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to'g'risida»gi Qonuni — 43–48-moddalar — pensiya tayinlash va shikoyatlex.uz · 3-sentabr, 1993-yil · № 938-XII

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.