Qisqacha
Agar sizni ishga qabul qilish huquqiga ega rahbar yoki uning ruxsati bilan ishga qo'yishgan bo'lsa, hujjat imzolanmagan bo'lsa ham mehnat shartnomasi ish boshlangan kundan tuzilgan hisoblanadi. Ish beruvchi uch kun ichida shartnoma tuzishi va buyruq chiqarishi shart, Mehnat kodeksi kafolatlari esa birinchi kundan amal qiladi (MK 128-moddasi). Rasmiylashtirilmagan ishning asosiy xavfi — ish haqi va stajni isbotlash qiyinligi, chunki elektron mehnat daftarchasi faqat shartnoma ro'yxatga olinganda shakllanadi. Munosabatlarni sud orqali mehnatga oid deb tan oldirish mumkin, jumladan sizda mehnat shartnomasi o'rniga pudrat yoki xizmat ko'rsatish shartnomasi tuzilgan bo'lsa ham.
- Shartnoma qachon tuzilgan hisoblanadi
- Haqiqatda ishga qo'yilgan kundan
- Ish beruvchi rasmiylashtirish muddati
- Ish boshlangan kundan 3 kun
- Mehnat munosabati deb tan olish
- Sud orqali, mehnat nizolari muddatlarida
- Mansabdor shaxsga jarima
- 5 BHMdan 10 BHMgacha (2 200 000 so'm – 4 400 000 so'm)
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Mehnatga oid munosabatlar mehnat shartnomasi asosida, shartnoma tegishli tarzda rasmiylashtirilmagan bo'lsa — ish beruvchi yoki uning vakolatli vakilining ijozati bilan yoxud topshirig'iga ko'ra xodimning haqiqatda ishga qo'yilishi asosida ham yuzaga keladi (MK 26-moddasi).
Ishga qabul qilish huquqiga ega mansabdor shaxs tomonidan yoki uning ruxsati bilan haqiqatda ishga qo'yish, rasmiylashtirilgan-rasmiylashtirilmaganidan qat'i nazar, ish boshlangan kundan mehnat shartnomasi tuzilgani hisoblanadi. Bu ish beruvchini rasmiylashtirish majburiyatidan ozod qilmaydi: ish boshlangan kundan uch kun ichida u mehnat shartnomasini tuzishi va ishga qabul qilish to'g'risida buyruq chiqarishi shart (MK 128-moddasi).
Agar ishga vakolati bo'lmagan xodim qo'ygan bo'lsa-yu, ish beruvchi munosabatlarni mehnatga oid deb tan olishni rad etsa, manfaatini ko'zlab ish bajarilgan ish beruvchi baribir haqiqatda ishlangan vaqt uchun tegishli murakkablikdagi ish tarif stavkasidan (maoshidan) kelib chiqib haq to'lashi shart (MK 128-moddasi).
- Mehnat shartnomasi yozma ravishda, kamida ikki nusxada tuziladi, ulardan biri xodimga beriladi (MK 106-moddasi).
- Shartnoma tuzilgani «Yagona milliy mehnat tizimi»da ro'yxatga olinadi (MK 109-moddasi).
- Ish beruvchi xodimni jamg'arib boriladigan pensiya tizimida hisobga qo'yish choralarini ko'rishi shart (MK 124-moddasi).
- Yakka tartibdagi tadbirkorda va jismoniy shaxsda (uy ishchisi bilan) ham shartnoma yozma ravishda — uch nusxada tuziladi, ulardan biri soliq organiga taqdim etiladi (MK 508 va 515-moddalari).
Mehnat shartnomasi o'rniga pudrat shartnomasi
Mehnatga oid munosabat — xodimning haq evaziga, ichki mehnat tartibiga bo'ysungan holda mehnat vazifasini shaxsan bajarishi, ish beruvchi esa mehnat sharoitlarini ta'minlashidir. Bunday munosabatlarni haqiqatda tartibga soladigan fuqarolik-huquqiy shartnomalar tuzish taqiqlanadi (MK 11-moddasi).
Bunday shartnoma baribir tuzilgan bo'lsa, sud munosabatlarni mehnatga oid deb tan oladi: mehnat shartnomasi fuqarolik-huquqiy shartnoma tuzilgan kundan, mehnat munosabatlari esa ish boshlangan kundan yuzaga kelgan hisoblanadi. Munosabatlar tugagan bo'lsa ham, sobiq ijrochi ularni tan oldirish uchun yakka tartibdagi mehnat nizolari uchun belgilangan tartib va muddatlarda sudga murojaat qilishi mumkin (MK 33-moddasi).
Mehnat munosabatini MK 11-moddasidagi belgilar ko'rsatadi: siz muayyan vazifa yoki lavozimni shaxsan bajarasiz, jadval va ichki tartibga bo'ysunasiz, ish o'rnini ish beruvchi ta'minlaydi, haq esa alohida natija uchun emas, muntazam to'lanadi.
Xodim va ish beruvchi nimani xavf ostiga qo'yadi
- Staj. Mehnat stajini tasdiqlovchi elektron mehnat daftarchasi shartnoma «Yagona milliy mehnat tizimi»da ro'yxatga olinganda avtomatik shakllanadi (MK 125-moddasi). Ro'yxatga olinmasa, ish haqida tasdiqlangan ma'lumot bo'lmaydi.
- Yakka tartibdagi tadbirkorda ishlash davri ijtimoiy soliq to'langan taqdirda mehnat stajiga qo'shiladi, staj esa uning to'langani haqidagi ma'lumotlar asosida hisobga olinadi (MK 512-moddasi).
- Ish haqi. Haq to'lash shartlari hech qayerda yozilmagan bo'lsa, nizoda qarz miqdorini yozishmalar, o'tkazmalar va guvohlar orqali isbotlashga to'g'ri keladi.
- Kafolatlar. Ta'til, kasallik davri uchun to'lov va ishdan bo'shatishdan himoya rasmiylashtirilmagan xodimga ham tegishli, lekin hujjatsiz ularni olish qiyinroq.
Rasmiylashtirilmagan ish ish beruvchi uchun ham oqibatlarga olib keladi. Mansabdor shaxs tomonidan mehnat to'g'risidagi qonunchilikni buzish 5 BHMdan 10 BHMgacha (2 200 000 so'm – 4 400 000 so'm), bir yil ichida takroran sodir etilsa — 10 BHMdan 15 BHMgacha (4 400 000 so'm – 6 600 000 so'm) jarimaga sabab bo'ladi (MJtKning 49-moddasi). Alohida ravishda MJtK xodimlar sonini yashirish uchun 10 BHM (4 400 000 so'm), takroran — 20 BHM (8 800 000 so'm) jarima belgilaydi (MJtKning 175⁵-moddasi).
Mehnat munosabatini qanday isbotlash mumkin
Sudda har bir taraf o'z talablari asosi qilib ko'rsatgan holatlarni isbotlaydi (FPKning 72-moddasi). Dalillar — taraflarning tushuntirishlari, guvohlarning ko'rsatuvlari, ashyoviy, yozma va raqamli dalillar, ekspert xulosalari (FPKning 71-moddasi). Shuning uchun ishlaganingizni ruxsatnoma yoki beyj, rahbar bilan topshiriqlar va jadval haqidagi yozishmalar, bank o'tkazmalari, hamkasblar va mijozlarning ko'rsatuvlari, kompaniya nomidan imzolagan hujjatlaringiz tasdiqlashi mumkin.
Xodim sudga o'zi murojaat qilishi mumkin, shuningdek Davlat mehnat inspeksiyasining mansabdor shaxslari va prokuror ham yakka tartibdagi mehnat nizosi bo'yicha sudga murojaat qilishga haqli (MK 559-moddasi). Ish beruvchi jismoniy shaxslar bilan nizolar bevosita sudda ko'riladi (MK 558-moddasi). Xodimlar sud xarajatlaridan (MK 562-moddasi) va mehnat munosabatlaridan kelib chiqadigan da'volar bo'yicha davlat bojidan ozod qilinadi («Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning 8-moddasi).
Mehnat nizosi bo'yicha sudga murojaat qilishning umumiy muddati — huquq buzilganini bilgan yoki bilishingiz kerak bo'lgan kundan olti oy, ishga tiklash haqidagi nizolar bo'yicha esa ishdan bo'shatish buyrug'i nusxasi topshirilgan kundan uch oy (MK 560-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- «Keyinroq rasmiylashtiramiz» deb va'da berilgan yoki umuman rasmiylashtirilmagan xodimlar.
- Pudrat yoki xizmat ko'rsatish shartnomasi bo'yicha ishlab, amalda shtatdagi xodim kabi ishlayotgan ijrochilar.
- Yakka tartibdagi tadbirkorlar va jismoniy shaxslarda, jumladan uy ishchisi bo'lib ishlayotganlar.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Qonun xodim tomonida: ish beruvchining ruxsati bilan ishlash faktining o'zi mehnat shartnomasi tuzilganini bildiradi. Ammo nizoda hammasini dalillar hal qiladi va o'zingiz asos qilgan holatlarni o'zingiz isbotlashingiz kerak bo'ladi. Shuning uchun dalillarni hozir, hali ishlayotganingizda va yozishmalar, jadvallar hamda hamkasblarga yo'lingiz borida to'plang.
Shartnomani yozma rasmiylashtirishni so'rang. Qabul belgisi qo'yilgan ariza allaqachon dalil: u ishlaganingizni va rasmiylashtirishni talab qilganingizni ko'rsatadi, ish beruvchi esa buni uch kun ichida qilishi shart edi. Ish beruvchining rad etishi yoki jim turishi keyin inspeksiya va sudda asqotadi.
Jadval bo'yicha doimiy ishga pudrat shartnomasi ish beruvchi uchun zaif himoya. Sud bunday munosabatlarni barcha kafolatlar, jumladan ishdan bo'shatish tartibi bilan birga mehnatga oid deb tan olishi mumkin. Bunda muddatlar muhim: agar sizni ishdan allaqachon «chetlatishgan» bo'lsa, sudga murojaatni kechiktirmang, chunki ishga tiklash nizolari uchun muddat atigi uch oy.
Rasmiylashtirilmagan ish uzoq davom etsa, staj haqida o'ylang: shartnoma ro'yxatga olinmasa, u elektron mehnat daftarchasida aks etmaydi. Ish beruvchi bilan gaplashish yoki da'vo berishdan oldin vaziyatingiz va to'plangan dalillarni yurist bilan yoki Traffic Law AI'da tahlil qilish foydali.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Shartnomani yozma rasmiylashtirishni so'rang
Mehnat shartnomasini tuzish va ishga qabul qilish buyrug'ini chiqarish haqida ariza bering. Qabul belgisi qo'yilgan nusxani o'zingizda qoldiring yoki arizani xabarnomali buyurtma xat bilan yuboring.
Ishlaganingiz dalillarini to'plang
Rahbar bilan yozishmalar, smena jadvallari, ish joyidagi suratlar, ruxsatnoma, kompaniya nomidan imzolagan hujjatlaringiz va ishlaganingizni tasdiqlashga tayyor hamkasblar kontaktlarini saqlang.
To'lovlarni qayd eting
Bank o'tkazmalari ko'chirmalari va to'lov haqidagi xabarlarni saqlang. Ish haqi naqd berilsa, sana va summalarni yozib boring va ularni yozishmalarda eslatib o'ting.
Mehnat inspeksiyasiga murojaat qiling
Sizni rasmiylashtirmasdan ishga qo'yishganini xabar qiling. Inspeksiya mehnat qonunchiligiga rioya etilishini tekshiradi, uning mansabdor shaxslari mehnat nizosi bo'yicha sudga murojaat qilishga haqli (MK 559-moddasi).
Da'vo bering
Suddan munosabatlarni mehnatga oid deb tan olishni, ish beruvchini shartnomani rasmiylashtirishga majburlashni va to'lanmagan ish haqini undirishni so'rang. Davlat boji to'lanmaydi, muddat — olti oy, ishdan bo'shatilganda — uch oy.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Mehnat shartnomasini rasmiylashtirish haqidagi, qabul belgisi qo'yilgan ariza nusxasi
- Topshiriqlar, jadval va to'lov haqidagi messenjer va pochta yozishmalari
- Ish beruvchi yoki uning rahbarlaridan kelgan o'tkazmalar bo'yicha bank ko'chirmalari
- Ruxsatnoma, beyj, forma kiyimi, ish joyidagi foto va video
- Ish beruvchi nomidan siz imzolagan hujjatlar: yuk xatlari, dalolatnomalar, cheklar
- Guvohlar — hamkasblar va mijozlarning aloqa ma'lumotlari
Muddatlar
- Ishga qo'yilgandan keyin rasmiylashtirish
- Ish boshlangan kundan 3 kun
- Mehnat nizosi bo'yicha sudga murojaat
- Huquq buzilganini bilgan kundan 6 oy
- Ishga tiklash to'g'risida da'vo
- Buyruq nusxasi topshirilgan kundan 3 oy
Xavflar va muhim jihatlar
- Shartnoma ro'yxatga olinmasa, ish elektron mehnat daftarchasida va tasdiqlangan stajda aks etmaydi.
- Og'zaki kelishilgan ish haqi miqdorini isbotlash qiyin.
- Ish beruvchi shunchaki ishga qo'ymay qo'yishi mumkin, ishga tiklash bo'yicha nizo muddati esa atigi uch oy.
- Mehnat shartnomasi o'rniga tuzilgan pudrat shartnomasini sudda nizolashga, ichki tartibga bo'ysunish va muntazam haq olinganini isbotlashga to'g'ri keladi.
Misol: «sinov muddatidan keyin rasmiylashtiramiz»
Baxtiyor ikki oydan beri Samarqanddagi maishiy texnika do'konida sotuvchi-maslahatchi bo'lib ishlaydi. Direktor uni shaxsan ishga olgan, beyj bergan va jadval belgilagan, ammo shartnomani «sinov muddatidan keyin» rasmiylashtirishni va'da qiladi. Ish haqi naqd to'lanadi.
Qanday harakat qilish kerak
Baxtiyorni ishga direktorning o'zi qo'ygani uchun mehnat shartnomasi birinchi kundan tuzilgan hisoblanadi (MK 128-moddasi), yozma shartnomada ko'rsatilmagan sinov esa belgilanmagan (MK 129-moddasi). Baxtiyor rasmiylashtirish haqida yozma ariza beradi va qabul belgisi qo'yilgan nusxani saqlaydi. U jadval haqidagi yozishmalarni, beyj bilan suratlarni va hamkasblari kontaktlarini saqlab qo'yadi. Direktor rad etsa yoki uni ishga qo'ymay qo'ysa, Baxtiyor mehnat inspeksiyasiga va davlat boji to'lamasdan sudga munosabatlarni mehnatga oid deb tan olish va ish haqini undirish haqida da'vo bilan murojaat qiladi.
Ko'p beriladigan savollar
Shartnoma imzolanmasdan ishlash mehnat shartnomasi hisoblanadimi?
Ha, agar sizni ishga qabul qilish huquqiga ega mansabdor shaxs yoki uning ruxsati bilan ishga qo'yishgan bo'lsa. Rasmiylashtirilganidan qat'i nazar, mehnat shartnomasi ish boshlangan kundan tuzilgan hisoblanadi (MK 128-moddasi).
Ish beruvchi shartnomani qancha muddatda rasmiylashtirishi kerak?
Ish boshlangan kundan uch kun ichida. Bu muddatda ish beruvchi yozma mehnat shartnomasini tuzishi va ishga qabul qilish to'g'risida buyruq chiqarishi shart (MK 128-moddasi).
Rasmiylashtirilmagan xodim uchun ish beruvchiga nima tahdid soladi?
Mehnat to'g'risidagi qonunchilikni buzgan mansabdor shaxsga 5 BHMdan 10 BHMgacha, takroran — 10 BHMdan 15 BHMgacha jarima solinadi (MJtKning 49-moddasi). Bundan tashqari, xodimlar sonini yashirish uchun 10 BHM, takroran — 20 BHM jarima belgilangan (MJtKning 175⁵-moddasi).
Pudrat shartnomasini mehnat shartnomasi deb tan oldirish mumkinmi?
Ha. Fuqarolik-huquqiy shartnoma amalda mehnat munosabatlarini tartibga solsa, sud ularni mehnatga oid deb tan oladi, mehnat shartnomasi esa bunday shartnoma tuzilgan kundan tuzilgan hisoblanadi (MK 33-moddasi).
Rasmiylashtirilmagan ish stajga qo'shiladimi?
Stajni tasdiqlovchi elektron mehnat daftarchasi mehnat shartnomasi ro'yxatga olinganda shakllanadi (MK 125-moddasi), shuning uchun rasmiylashtirilmagan davrni sudda tasdiqlashga to'g'ri keladi. Yakka tartibdagi tadbirkorda ishlash ijtimoiy soliq to'langan taqdirda stajga qo'shiladi (MK 512-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 128-modda — xodimni haqiqatda ishga qo'yishlex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 11, 26, 33-moddalar — mehnat munosabatlarining yuzaga kelishi va fuqarolik-huquqiy shartnomalarlex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 558–562-moddalar — mehnat nizolarini sudda ko'rishlex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
- O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi — MJtK 49, 175⁵-moddalar — ish beruvchining javobgarligilex.uz · 22-sentabr, 1994-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPK 71–72-moddalar — sudda dalillarlex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 8-modda — mehnat da'volarida davlat bojidan ozod qilishlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.