Qisqacha
Qo'shimcha ish yuklash uchun rahbarning birgina og'zaki ko'rsatmasi yetarli emas. Mehnat kodeksiga ko'ra, xodim faqat mehnat shartnomasida belgilangan majburiyatlarni bajarishi shart, shartnomani esa faqat tomonlarning kelishuvi bilan o'zgartirish mumkin. Rahbarning muayyan xodimga oid qarorlari buyruq yoki farmoyish shaklida chiqariladi, mehnat shartnomasidagi o'zgarishlarni esa ish beruvchi "Yagona milliy mehnat tizimi"da ro'yxatdan o'tkazishi shart. Ixtiyoriy roziliksiz, jazo tahdidi ostida ishlashga majburlash taqiqlangan.
- Xodimning majburiyatlari
- Faqat mehnat shartnomasida yuklatilganlari (22-modda)
- Mehnat shartnomasini o'zgartirish
- Faqat xodim va ish beruvchining kelishuvi bilan (5-modda)
- Rahbar qarorining shakli
- Buyruq yoki farmoyish (18-modda)
- Yangi normalar
- Kiritilmagan — bu amaldagi Mehnat kodeksiga tushuntirish
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Nima o'zgardi
Yangi qoidalar paydo bo'lmagan. Gap O'zbekiston Respublikasining amaldagi Mehnat kodeksini tushuntirish haqida bormoqda: mehnat shartnomasi doirasidan chiqadigan qo'shimcha ish yoki topshiriq rahbarning og'zaki ko'rsatmasi bilan emas, balki rasmiy tarzda — tomonlar kelishuvi bilan mehnat shartnomasini o'zgartirish va tegishli buyruq yoki farmoyish orqali rasmiylashtirilishi kerak.
Nega bu haqda gapirishmoqda
Amalda ko'p xodimlarga yangi vazifalar "og'zaki" yuklanadi, ko'pincha shartnoma o'zgartirilmaydi va haq to'lash masalasi muhokama qilinmaydi. Qoidalarni bilish haq to'lanmaydigan qo'shimcha yukdan va ish beruvchi bilan nizolardan himoyalanishga yordam beradi.
Mehnat kodeksi nima deydi
Kodeks xodimning majburiyatlarini aynan mehnat shartnomasi bilan bog'laydi. Xodim mehnat shartnomasida unga yuklatilgan mehnat majburiyatlarini vijdonan bajarishi shart (22-modda). Shu bilan birga, u mehnat shartnomasida shartlashilgan ish bilan ta'minlanish huquqiga ega (21-modda), ish beruvchi esa bunday ishni berishga majbur (25-modda).
Qo'shimcha ish qanday rasmiylashtirilishi kerak
- Mehnat shartnomasini faqat xodim va ish beruvchi o'rtasidagi kelishuv asosida o'zgartirish mumkin (5-modda).
- Ish beruvchi muayyan xodimlarga nisbatan individual huquqiy hujjatlar, shu jumladan mehnat sharoitlarini o'zgartirish va boshqa ishga o'tkazish to'g'risidagi buyruqlarni qabul qiladi (18-modda).
- Rahbar yakka tartibda qabul qiladigan individual qarorlar buyruq yoki farmoyish shaklida chiqariladi (18-modda).
- Mehnat shartnomalariga kiritilgan o'zgartish va qo'shimchalarni ish beruvchi "Yagona milliy mehnat tizimi" idoralararo dasturiy-apparat kompleksida o'z vaqtida ro'yxatdan o'tkazishi shart (25-modda).
Traffic Law bahosi: ushbu normalarni birga olib qaraganda, shartnomada nazarda tutilmagan yangi vazifalar xodim bilan kelishilishi va hujjat bilan rasmiylashtirilishi kerak. Og'zaki topshiriqning o'zi mehnat shartnomasi shartlarini o'zgartirmaydi.
Haq to'lash va lavozimlarni qo'shib olib borish: nima belgilangan, nima yo'q
Kodeksning keltirilgan normalarida qo'shimcha ish yoki lavozimlarni qo'shib olib borish uchun ustama haqning aniq miqdori ko'rsatilmagan. Biroq qonun mehnat shartnomasiga xodimning ahvolini qonunchilik va boshqa mehnat to'g'risidagi hujjatlarga nisbatan yomonlashtiradigan shartlarni kiritishni taqiqlaydi (16-modda), xodimning ahvolini qonunchilikka nisbatan yomonlashtiradigan buyruq esa to'liq yoki tegishli qismida haqiqiy emas (18-modda).
Traffic Law bahosi: kelajakda nizo chiqmasligi uchun qo'shimcha ishga haq to'lash shartlarini mehnat shartnomasini o'zgartirish bilan bir vaqtda muhokama qilib, hujjatda qayd etib qo'yish oqilona.
Rad etish mumkinmi va yuzaga kelishi mumkin bo'lgan nizolar
Kodeks majburiy mehnatni, ya'ni shaxs ixtiyoriy rozilik bermagan holda jazo qo'llash tahdidi ostida undan talab qilinadigan har qanday ish yoki xizmatni taqiqlaydi (5-modda). Xodim o'z mehnat huquqlarini qonun bilan taqiqlanmagan barcha usullar bilan himoya qilish va mehnat nizolarini Kodeksda belgilangan tartibda hal etish huquqiga ega (21-modda).
Traffic Law bahosi: agar topshiriq mehnat shartnomasi doirasidan chiqsa va xodim bilan kelishilmagan bo'lsa, xodimda bunday ishga rozi bo'lmaslik uchun huquqiy asos bor. Muayyan rad etishning oqibatlari keltirilgan normalarda yoritilmagan, shu sababli har bir holatni alohida baholash lozim.
Bu kimlarga tegishli
- Mehnat shartnomasidan tashqari vazifalar yuklatilayotgan xodimlar
- Lavozimlarni qo'shib olib borish yoki hamkasbining o'rnini bosish so'ralayotgan xodimlar
- Ish beruvchilar va bo'linma rahbarlari
- Mehnat shartnomalaridagi o'zgarishlarni rasmiylashtiradigan kadrlar xizmatlari
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Amalda bu shuni anglatadiki, rahbarning "buni ham o'z zimmangizga oling" degan og'zaki iltimosi avtomatik ravishda xodimning majburiyatiga aylanib qolmaydi. Xodim faqat mehnat shartnomasida belgilangan ishni bajarishi shart, ish beruvchi esa o'z navbatida aynan shartnomada nazarda tutilgan ishni berishi kerak. Agar gap bir martalik yordam emas, balki vazifalarning doimiy kengaytirilishi haqida borayotgan bo'lsa, bu amalda mehnat shartnomasini o'zgartirish demakdir. Bunday o'zgartirish faqat tomonlar kelishuvi bilan mumkin va bizning bahomizcha, hujjat bilan rasmiylashtirilishi lozim: rahbar qarori buyruq yoki farmoyish bilan, shartnomadagi o'zgarishlar esa "Yagona milliy mehnat tizimi"da ro'yxatdan o'tkazish orqali.
Bir nechta jihatni hisobga olish kerak. Xodimning ixtiyoriy roziligi hal qiluvchi ahamiyatga ega: bunday roziliksiz jazo tahdidi ostida ish bajarishni talab qilishni qonun majburiy mehnat sifatida to'g'ridan-to'g'ri taqiqlaydi. Hatto yozma rasmiylashtirilgan buyruq ham, agar u xodimning ahvolini qonunchilik va boshqa mehnat to'g'risidagi hujjatlarda nazarda tutilganidan yomonlashtirsa, ish beruvchini qutqarmaydi. Bunday buyruq yoki uning tegishli qismi haqiqiy emas. Xuddi shuningdek, mehnat shartnomasining o'ziga ham xodimning ahvolini yomonlashtiradigan shartlarni kiritish mumkin emas. Aynan qaysi qo'shimcha vazifalar muayyan holatda ahvolni yomonlashtirish hisoblanishi taqdim etilgan normalarda batafsil ko'rsatilmagan, shuning uchun bu holatga qarab baholanadi.
Xavf ikkala tomon uchun ham bor. Yillar davomida "og'zaki" qo'shimcha vazifalarni bajarib kelgan xodim keyinchalik ularning hajmi va shartlarini isbotlashda qiyinchilikka duch kelishi mumkin. Faqat og'zaki ko'rsatmalarga tayanadigan ish beruvchi esa xodim shartnomada nazarda tutilmagan ishdan qonuniy ravishda bosh tortishi, bunday rad etish uchun qo'llangan choralar esa shubha ostiga olinishi xavfiga duch keladi. Ko'p masalalar og'zaki hal qilinadigan kichik kompaniyalar rahbarlari, shuningdek, ishdan ketgan hamkasblarining vazifalari yuklatilayotgan xodimlar ayniqsa ehtiyot bo'lishlari kerak. Amaliy maslahat: agar qo'shimcha ish doimiy asosda kerak bo'lsa, uning hajmi va shartlarini, shu jumladan haqini oldindan yozma kelishib olish, shartnomadagi o'zgarishlarni rasmiylashtirish va ular "Yagona milliy mehnat tizimi"da ro'yxatdan o'tganini tekshirish ma'qul. Xodim uchun esa yozma topshiriqlar va yozishmalarni saqlab qo'yish oqilona.
Agar xodim intizomiy jazo yoki ishdan bo'shatish tahdidi bilan qo'shimcha ishga majburlanayotgan bo'lsa, buyruq uning fikricha ahvolini yomonlashtirsa yoki ustama haq yoxud topshiriqni bajarishdan bosh tortish yuzasidan nizo allaqachon kelib chiqqan bo'lsa, yuristga murojaat qilish kerak. Xodim o'z mehnat huquqlarini qonun bilan taqiqlanmagan har qanday usul bilan himoya qilish va mehnat nizolarini Kodeksda belgilangan tartibda hal etish huquqiga ega, yurist esa to'g'ri yo'lni tanlash va hujjatlarni tayyorlashda yordam beradi. Traffic Law AI mehnat shartnomangiz shartlari va olgan topshiriqlaringizni Mehnat kodeksi normalari bilan solishtirishga hamda vaziyatingizda nimalarga e'tibor berish kerakligini aytib berishga yordam beradi.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Mehnat shartnomangizni tekshiring
Unda qanday vazifalar belgilanganini ko'ring. Yangi topshiriq ular qatoriga kirmasa, bu shartnomadan tashqari ish hisoblanadi.
Rasmiylashtirishni so'rang
Rahbardan shartlar o'zgarishini mehnat shartnomasini o'zgartirish to'g'risidagi kelishuv hamda buyruq yoki farmoyish orqali rasmiylashtirishni xushmuomalalik bilan so'rang.
Shartlarni oldindan kelishib oling
Ishni boshlashdan oldin yangi vazifalar hajmi, muddatlari va haqini kelishib oling, toki ular hujjatlarda aks etsin.
O'zgarishlar ro'yxatdan o'tganini tekshiring
Mehnat shartnomasidagi o'zgarishlarni ish beruvchi "Yagona milliy mehnat tizimi"da ro'yxatdan o'tkazishi shart. Ular kiritilganini aniqlashtiring.
Dalillarni saqlang
Sizga qo'shimcha ish topshirilganini tasdiqlovchi xabarlar, xatlar va boshqa dalillarni saqlab qo'ying.
Nizoda huquqlaringizni himoya qiling
Kelishuvga erishilmasa, mehnat huquqlaringizni qonun bilan taqiqlanmagan har qanday usul bilan himoya qilish va nizoni Mehnat kodeksida belgilangan tartibda hal etish huquqingiz bor.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Mehnat shartnomasi
- Mehnat shartnomasini o'zgartirish yoki to'ldirish to'g'risidagi kelishuv
- Ish beruvchining mehnat sharoitlarini o'zgartirish to'g'risidagi buyrug'i yoki farmoyishi
- O'zgarishlarning "Yagona milliy mehnat tizimi"da ro'yxatdan o'tganligi haqidagi ma'lumot
- Yozishmalar va qo'shimcha ish topshirilganini tasdiqlovchi boshqa dalillar
Muddatlar
- Mehnat shartnomasidagi o'zgarishlarni ro'yxatdan o'tkazish
- O'z vaqtida; aniq muddat keltirilgan normalarda ko'rsatilmagan
Xavflar va muhim jihatlar
- Qo'shimcha ishni rasmiylashtirmasdan bajargan xodimga keyinchalik uning hajmini isbotlash va haq talab qilish qiyinroq bo'ladi.
- Og'zaki topshiriq mehnat shartnomasi shartlarini o'zgartirmaydi, bu esa nizolarga zamin yaratadi.
- Xodimning ahvolini qonunchilikka nisbatan yomonlashtiradigan buyruq yoki shartnoma sharti haqiqiy emas — ish beruvchi ularning ustidan shikoyat qilinishi xavfiga duch keladi.
- Ixtiyoriy roziliksiz jazo tahdidi ostida ish talab qilish majburiy mehnat taqiqi ostiga tushadi.
Buxgalterga og'zaki kassir vazifalari yuklandi
Rahbar buxgalter Dilnoraga kassir ishdan ketgani uchun dushanbadan boshlab kassani ham u yuritishini og'zaki aytdi. Uning mehnat shartnomasida kassir vazifalari yo'q, haq to'lash haqida esa gap bo'lmadi.
Qanday harakat qilish kerak
Dilnora kassir vazifalari mehnat shartnomasiga kirmasligini ta'kidlashi va ish hajmi hamda haqini kelishgan holda, tomonlar kelishuvi bilan shartnomani o'zgartirishni buyruq yoki farmoyish orqali rasmiylashtirishni taklif qilishi mumkin. Agar u rozi bo'lsa, o'zgarishlar "Yagona milliy mehnat tizimi"da ro'yxatdan o'tkazilishi kerak. Rozi bo'lmasa, uni jazo tahdidi bilan majburlash mumkin emas, nizo chiqsa esa u huquqlarini Mehnat kodeksida belgilangan tartibda himoya qilishga haqli.
Ko'p beriladigan savollar
Mehnat shartnomamda yo'q ishni bajarishim shartmi?
Kodeks xodimni mehnat shartnomasida unga yuklatilgan majburiyatlarni vijdonan bajarishga majbur qiladi (22-modda). Yangi vazifalar uchun shartnomani o'zgartirish kerak, bu esa faqat tomonlar kelishuvi bilan mumkin (5-modda).
Rahbarning og'zaki ko'rsatmasi yetarlimi?
Rahbarning muayyan xodimga oid qarorlari buyruq yoki farmoyish shaklida chiqariladi (18-modda), mehnat shartnomasidagi o'zgarishlar esa "Yagona milliy mehnat tizimi"da ro'yxatdan o'tkaziladi (25-modda). Traffic Law bahosiga ko'ra, vazifalarni o'zgartirish uchun birgina og'zaki ko'rsatma yetarli emas.
Qo'shimcha ish yoki lavozimlarni qo'shib olib borish uchun ustama haq beriladimi?
Ustama haqning aniq miqdori keltirilgan normalarda ko'rsatilmagan. Haq to'lash shartlarini mehnat shartnomasini o'zgartirishda kelishib olgan ma'qul; bunda xodimning ahvolini qonunchilikka nisbatan yomonlashtiradigan shartlarni shartnomaga kiritish taqiqlangan (16-modda).
Qo'shimcha ishdan bosh tortishim mumkinmi?
Majburiy mehnat taqiqlangan: ixtiyoriy roziliksiz jazo tahdidi ostida ish talab qilish mumkin emas (5-modda). Traffic Law bahosiga ko'ra, topshiriq shartnoma doirasidan chiqsa va kelishilmagan bo'lsa, xodimda rozi bo'lmaslik uchun asos bor. Rad etish oqibatlari keltirilgan normalarda yoritilmagan.
Ish beruvchi turib olsa, nima qilish kerak?
Xodim o'z mehnat huquqlarini qonun bilan taqiqlanmagan barcha usullar bilan himoya qilish va mehnat nizolarini Kodeksda belgilangan tartibda hal etish huquqiga ega (21-modda).
Rasmiy manbalar
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.