Xodimni qanday rasmiy ishga olish kerak: ish beruvchining majburiyatlari

Qonunda nima deyilgan

Mehnat shartnomasi bir xil kuchga ega bo'lgan kamida ikki nusxada yozma (qog'ozda yoki elektron) shaklda tuziladi va taraflar tomonidan imzolanadi; elektron shartnoma «Yagona milliy mehnat tizimi» idoralararo dasturiy-apparat majmuida rasmiylashtiriladi (Mehnat kodeksi, MKning 106-moddasi). Bir nusxa xodimga beriladi, u ish beruvchidagi nusxaga uni olgani haqida imzo qo'yadi.

Mehnat shartnomasini tuzish, o'zgartirish va bekor qilish «Yagona milliy mehnat tizimi»da majburiy ro'yxatdan o'tkazilishi kerak (MKning 109-moddasi), o'z vaqtida ro'yxatdan o'tkazish esa ish beruvchining bevosita majburiyati (MKning 25-moddasi). Elektron mehnat daftarchasi tizimda avtomatik shakllanadi (MKning 125-moddasi).

Ishga qabul qilish uch bosqichdan iborat: tanishtirish tartib-taomili, shartlarni kelishish va shartnomani imzolash, buyruq chiqarish va ma'lumotlarni mehnat daftarchasi hamda tizimga kiritish (MKning 122-moddasi). Ishga 16 yoshdan, o'quvchilarni esa ota-onadan birining yozma roziligi bilan o'qishdan bo'sh vaqtda yengil mehnatga 15 yoshdan qabul qilish mumkin (MKning 118-moddasi).

Vakolatli shaxs tomonidan yoki uning ruxsati bilan xodimni haqiqatda ishga qo'yish ish boshlangan kundan e'tiboran mehnat shartnomasi tuzilgan deb hisoblanadi. Ish beruvchi uch kun ichida shartnoma tuzishi va buyruq chiqarishi shart (MKning 128-moddasi).

Mehnat shartnomasida nimalar bo'lishi kerak

• Ish joyi va xodim ishlaydigan joy (hudud).
• Mehnat vazifasi: kasb, mutaxassislik, lavozim, ishning aniq turi.
• Ish boshlanadigan sana.
• Mehnatga haq to'lash shartlari: maosh yoki tarif stavkasi, qo'shimcha to'lovlar, ustamalar, rag'batlantiruvchi to'lovlar.
• Muddatli shartnoma bo'lsa — muddati va asosi; ish rejimi umumiydan farq qilsa — u; zarur bo'lsa, odatdagidan farqli sharoitdagi ish uchun kafolatlar va ishning xususiyati (MKning 104-moddasi).

Shartnomada taraflarning rekvizitlari ham ko'rsatiladi — jumladan xodimning jismoniy shaxs shaxsiy identifikatsiya raqami (JShShIR) va shaxsiy jamg'arib boriladigan pensiya hisobvarag'i raqami, ish beruvchining STIRi va bank rekvizitlari (MKning 107-moddasi).

Sinov muddati faqat shartnomada yozilgan bo'lsa amal qiladi va uch oydan, rahbarlar, ularning o'rinbosarlari va bosh buxgalterlar uchun olti oydan oshmaydi (MKning 129 va 130-moddalari). U, xususan, homilador ayollarga, uch yoshgacha bolasi bor ayollarga, 18 yoshga to'lmaganlarga va olti oygacha muddatli shartnoma bo'yicha ishlovchilarga belgilanmaydi.

Ish vaqti normasini ishlagan xodimning oylik ish haqi mehnatga haq to'lashning eng kam miqdoridan — hozir 1 360 000 so'm — kam bo'lishi mumkin emas (MKning 245-moddasi), u har yarim oyda kamida bir marta to'lanishi kerak (MKning 253-moddasi).

Hujjatlar va buyruq

• Xodim taqdim etadigan hujjatlar ro'yxati yopiq: pasport yoki ID-karta, mehnat daftarchasi yoki ko'chirma, harbiy hisob hujjati, ish maxsus tayyorgarlikni talab qilsa — diplom, JShShIR. Boshqa hujjatlarni talab qilish taqiqlanadi (MKning 124-moddasi).
• Shartnoma imzolanishidan oldin ish beruvchi shaxsni ish mazmuni, mehnat sharoitlari, ichki mehnat tartibi qoidalari, jamoa shartnomasi va ichki hujjatlar bilan tanishtiradi (MKning 123-moddasi).
• Ishga qabul qilish haqidagi buyruq shartnoma asosida chiqariladi va ish haqiqatan boshlangan kundan uch kun ichida xodimga imzo qo'ydirib e'lon qilinadi; mehnat daftarchasidagi yozuv bilan uch kun ichida tanishtiriladi (MKning 127-moddasi).
• Birinchi marta ishga kirib, besh kundan ortiq ishlagan shaxsga mehnat daftarchasi rasmiylashtiriladi va uni jamg'arib boriladigan pensiya tizimida hisobga qo'yish choralari ko'riladi (MKning 124-moddasi).

Soliqlar va mehnat muhofazasi

Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar soliq agentlari hisoblanadi: ular jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'ini hisoblab chiqaradi, ish haqidan ushlab qoladi va budjetga o'tkazadi (Soliq kodeksi, SKning 386 va 387-moddalari). Soliq yil boshidan har oyda ortib boruvchi yakun bilan hisoblanadi (SKning 388-moddasi), rezidentlar uchun stavka — 12 foiz (SKning 381-moddasi). Ushlab qolinmagan soliqni agent penya bilan birga o'zi o'tkazadi.

Bundan tashqari, tashkilot o'z mablag'lari hisobidan mehnatga haq to'lash xarajatlaridan ijtimoiy soliq to'laydi — umumiy stavka 12 foiz, har oyda, keyingi oyning 15-kunidan kechiktirmay (SKning 405 va 407-moddalari). Yakka tartibdagi tadbirkorning xodimlari uchun yiliga kamida 1 BHM (440 000 so'm) miqdoridagi ijtimoiy soliqni tadbirkorning o'zi to'lashi shart (SKning 408-moddasi).

Mehnat muhofazasi bo'yicha ish beruvchi har bir ish joyida xavfsiz sharoitni, yo'l-yo'riq va o'qitishni ta'minlashi, ulardan o'tmaganlarni ishga qo'ymasligi, dastlabki majburiy tibbiy ko'riklarni tashkil etishi, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan majburiy ijtimoiy sug'urta va ish beruvchining fuqarolik javobgarligini sug'urtalashni ta'minlashi shart (MKning 359-moddasi). Sog'lig'iga ko'ra qarshi ko'rsatma bo'lgan ishga qabul qilish taqiqlanadi (MKning 357-moddasi).

Mansabdor shaxs tomonidan mehnat va mehnatni muhofaza qilish to'g'risidagi qonunchilikni buzish 5 BHMdan 10 BHMgacha (2 200 000 so'm — 4 400 000 so'm) jarimaga sabab bo'ladi (Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeks, MJtKning 49-moddasi), bir yil ichida takroran buzilganda jazo og'irroq.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Nomzodni shartlar bilan tanishtiring

   Shartnoma imzolanishidan oldin ish mazmuni, mehnat sharoitlari, ichki mehnat tartibi qoidalari va ichki hujjatlarni ko'rsating.

2. 2

   Mehnat shartnomasini imzolang

   Majburiy shartlar va rekvizitlarni, kerak bo'lsa sinov muddatini kiriting. Kamida ikki nusxani imzolang yoki shartnomani elektron rasmiylashtiring.

3. 3

   Buyruq chiqaring va shartnomani ro'yxatdan o'tkazing

   Buyruqni ish boshlangandan keyin uch kun ichida xodimga imzo qo'ydirib e'lon qiling va ma'lumotlarni «Yagona milliy mehnat tizimi»ga kiriting.

4. 4

   Mehnat muhofazasini tashkil eting

   Yo'l-yo'riqdan o'tkazing, dastlabki tibbiy ko'rikka yuboring, baxtsiz hodisalardan sug'urtani ta'minlang.

5. 5

   Har oy soliqlarni hisoblang

   Ish haqidan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig'ini ushlab qoling, budjetga o'tkazing va ijtimoiy soliqni to'lang.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: kafedagi birinchi xodim

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MKning 104–109-moddalari — mehnat shartnomasi va uni ro'yxatdan o'tkazishlex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
2. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MKning 118–130-moddalari — ishga qabul qilish tartibilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
3. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MKning 25, 245, 359-moddalari — ish beruvchi majburiyatlari, ish haqi va mehnat muhofazasilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
4. O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi — SKning 381–388, 405–408-moddalari — ish haqidan soliqlarlex.uz · 30-dekabr, 2019-yil
5. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi — MJtKning 49-moddasi — mehnat qonunchiligini buzishlex.uz · 22-sentabr, 1994-yil

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.