Ish haqi to'lanmasa, xodim nima qilishi kerak

Qonunda nima deyilgan

Ish beruvchi xodimlarga ish haqini belgilangan muddatlarda to'liq hajmda to'lashi shart (MK 25-moddasi). To'lov muddatlari jamoa shartnomasida yoki ichki hujjatda, ular bo'lmasa — mehnat shartnomasida belgilanadi va har yarim oyda bir martadan kam bo'lishi mumkin emas. Oylik ish haqi, qoida tariqasida, o'n olti kundan ko'p bo'lmagan tanaffus bilan ikki qismga — bo'nak va qolgan qismga bo'lib to'lanadi. To'lov kuni dam olish yoki bayram kuniga to'g'ri kelsa, ish haqi shu kunlar arafasida beriladi (MK 253-moddasi). Istisno: ish haqi oyiga bir marta to'lanadigan ayrim xodimlar toifalarini Vazirlar Mahkamasi belgilashi mumkin.

Kompaniyada pul yo'qligi bahona bo'la olmaydi. Kodeks ish beruvchining o'z moliyaviy ahvolidan qat'i nazar bajarilgan ish uchun haq to'lash majburiyatini mustahkamlagan (MK 244-moddasi), ish haqining o'z vaqtida to'lanishi va miqdori esa boshqa to'lovlarga va ularning navbatiga bog'liq qilib qo'yilmasligi kerak (MK 253-moddasi).

Mehnat shartnomasi bekor qilinganda barcha summalar — olinmagan ish haqi, foydalanilmagan ta'tillar uchun kompensatsiya va boshqa to'lovlar — shartnoma bekor qilingan kuni to'lanadi. Agar xodim o'sha kuni ishlamagan bo'lsa, hisob-kitob u talab qo'ygandan keyin uch kundan kechiktirmay amalga oshiriladi. Summa bo'yicha nizo bo'lsa, ish beruvchi shubhasiz tegishli qismini shu muddatda to'lashi shart (MK 172 va 254-moddalari).

• Ish haqi so'mda to'lanadi; uni qarz majburiyatlari, tilxatlar yoki kuponlar tarzida to'lash taqiqlanadi (MK 256-moddasi).
• Xodimning so'roviga ko'ra ish beruvchi hisoblangan va ushlab qolingan summalar haqida xabar berishi (MK 253-moddasi), yozma arizasiga ko'ra esa uch ish kunidan kechiktirmay ish haqi to'g'risidagi ma'lumotnoma va ish bilan bog'liq boshqa hujjatlarni bepul berishi shart (MK 117-moddasi).

Kechiktirish uchun kompensatsiya va ish beruvchining javobgarligi

Ish haqi, ta'til puli, ishdan bo'shatishdagi hisob-kitob va boshqa to'lovlar kechiktirilsa, ish beruvchi ularni to'lov muddatidan keyingi kundan haqiqiy hisob-kitob kunigacha (shu kun ham kiradi) har bir kechiktirilgan kun uchun foizlar (pulli kompensatsiya) bilan birga to'lashi shart. Kompensatsiya miqdori Markaziy bankning amaldagi qayta moliyalash stavkasining o'n foizi qilib belgilangan; jamoa shartnomasi, ichki hujjat yoki mehnat shartnomasi uni oshirishi mumkin (MK 333-moddasi).

Kompensatsiya ish beruvchining kechiktirishda aybi bor-yo'qligidan qat'i nazar to'lanadi (MK 333-moddasi). Mijozlar pul o'tkazmagani haqidagi bahona ish beruvchini bu majburiyatdan ozod qilmaydi.

Mehnat huquqlarining buzilishi ma'naviy yoki jismoniy azob-uqubat keltirgan bo'lsa, sud xodimning talabiga ko'ra ma'naviy ziyon uchun kompensatsiya undirishi mumkin, uning miqdorini sud belgilaydi (MK 335 va 565-moddalari).

Bundan tashqari, mehnat to'g'risidagi qonunchilikni buzgan mansabdor shaxsga 5 BHMdan 10 BHMgacha (2 200 000 so'm – 4 400 000 so'm), bir yil ichida takroran sodir etilsa — 10 BHMdan 15 BHMgacha (4 400 000 so'm – 6 600 000 so'm) jarima solinadi (MJtKning 49-moddasi). Bunday ishlarni Davlat mehnat inspeksiyasining mansabdor shaxslari ko'rib chiqadi (MJtKning 255-moddasi). Ish haqini taqiqlangan shakllarda to'laganlik uchun mansabdor shaxslarga 10 BHMdan 15 BHMgacha jarima belgilangan (MJtKning 175⁴-moddasi). Jarima budjetga tushadi va xodimga qarzni to'lash o'rnini bosmaydi.

Qayerga murojaat qilish va qarzni qanday undirish

Xodimga mehnat huquqlarini himoya qilish usulini tanlash huquqi kafolatlangan (MK 529-moddasi). Asosiy yo'llar:

• Kambag'allikni qisqartirish va bandlik vazirligining Davlat mehnat inspeksiyasi. U mehnat qonunchiligiga rioya etilishini nazorat qiladi, ish beruvchilarni tekshiradi va qoidabuzarliklarni bartaraf etish to'g'risidagi ko'rsatmalari bajarilishini kuzatadi (MK 534–536-moddalari). Inspeksiya mansabdor shaxslari mehnat nizosi bo'yicha o'zlari ham sudga murojaat qilishi mumkin (MK 559-moddasi).
• Prokuratura: Mehnat kodeksining bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi (MK 534-moddasi), prokuror esa yakka tartibdagi mehnat nizosi bo'yicha sudga murojaat qilishga haqli (MK 559-moddasi).
• Mehnat nizolari bo'yicha komissiya, agar u ish beruvchida tuzilgan bo'lsa. Ariza olti oy ichida beriladi, komissiya uni o'n kalendar kun ichida ko'rib chiqishi shart (MK 551 va 554-moddalari). Ish beruvchi qarorni bajarmasa, komissiya ijro varaqasi kuchiga ega guvohnoma beradi (MK 566-moddasi).
• Ish beruvchi tashkilot davlat ro'yxatidan o'tgan joydagi fuqarolik ishlari bo'yicha tuman (shahar) sudi (FPKning 28 va 33-moddalari). Avval komissiyaga borish shart emas: xodim bevosita sudga murojaat qilishi mumkin, nizo komissiyada ko'rilmagani uchun arizani ko'rishni rad etish mumkin emas (MK 545 va 558-moddalari).

Ish haqi hisoblangan, ammo to'lanmagan bo'lsa, sud buyrug'ini berish to'g'risida ariza berish mumkin (FPKning 171-moddasi). Sudya uni taraflarni chaqirmasdan uch kun ichida beradi (FPKning 177-moddasi). Ish beruvchi buyruq nusxasini olgan kundan boshlab o'n kun ichida e'tiroz yuborsa, buyruq bekor qilinadi va talab da'vo tartibida ko'riladi (FPKning 181-moddasi).

Ish beruvchi summaga yoki ishlaganlik faktiga e'tiroz bildirsa, da'vo arizasi beriladi. Mehnat ishini sud muhokamasiga tayyorlash o'n kundan, uni ko'rish esa tayyorlov tugaganidan keyin yigirma kundan oshmasligi kerak (FPKning 202 va 207-moddalari). Uch oydan ortiq bo'lmagan davr uchun ish haqini undirish to'g'risidagi sud buyrug'i va sud qarori darhol ijro etiladi (FPKning 170 va 266-moddalari).

Xodimlar mehnat munosabatlaridan kelib chiqadigan talablar bo'yicha sud xarajatlaridan (MK 562-moddasi), ish haqini undirish to'g'risidagi da'vogarlar esa davlat bojidan ozod qilinadi («Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning 8-moddasi). Da'vo miqdoriga hech qanday cheklov yo'q (MK 563-moddasi), asosli deb topilgan pulga oid talablar to'liq qanoatlantiriladi (MK 546-moddasi).

Ish haqi bo'yicha nizoda sudga murojaat muddati — huquqingiz buzilganini bilgan yoki bilishingiz kerak bo'lgan kundan boshlab olti oy (MK 560-moddasi). Nizo mediatsiya tartibida ko'rilayotgan davrda bu muddat to'xtatib turiladi.

Ish haqi berilmaguncha ishga chiqmaslik mumkinmi

Mehnat kodeksi xodimga o'zini o'zi himoya qilish maqsadida, ish beruvchini yozma xabardor qilgan holda, hayoti va sog'lig'iga bevosita tahdid soluvchi, mehnat shartnomasida nazarda tutilmagan yoki qonunga xilof harakatlarni talab qiladigan ishni bajarishni, shuningdek qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ishni rad etishga ruxsat beradi (MK 531-moddasi). Ish haqining kechiktirilishi bu ro'yxatda bevosita ko'rsatilmagan.

Kodeksda yoki boshqa qonunda nazarda tutilmagan hollarda mehnat shartnomasidagi ishni bila turib bajarmaslik o'zini o'zi himoya qilish huquqini suiiste'mol qilish hisoblanadi. Bu intizomiy javobgarlikka, ish beruvchiga to'g'ridan-to'g'ri zarar yetgan bo'lsa — zararni qoplashga ham asos bo'lishi mumkin (MK 533-moddasi).

Ishlashda davom etib, to'lovni inspeksiya, komissiya yoki sud orqali talab qilish xavfsizroq. Ishdan ketishga qaror qilsangiz, umumiy qoidaga ko'ra ish beruvchini o'n to'rt kalendar kun oldin yozma ogohlantiring — yakuniy hisob-kitob ishdan bo'shatilgan kuni qilinishi shart (MK 160 va 172-moddalari).

Bu kimlarga tegishli

• Bo'nak yoki ish haqi kechiktirilayotgan tashkilotlar va yakka tartibdagi tadbirkorlar xodimlari.
• Ishdan bo'shagan, ammo yakuniy hisob-kitobni olmagan shaxslar.
• Rasmiylashtirilmasdan ishlayotganlar: ish beruvchining ruxsati bilan haqiqatda ishga qo'yish ish boshlangan kundan mehnat shartnomasi tuzilgan deb hisoblanadi (MK 128-moddasi).

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Qarzni hisoblang

   Har bir oy bo'yicha mehnat shartnomasidagi summani, ish haqi kelishi kerak bo'lgan sanani va amalda qancha olganingizni yozib chiqing. To'lov muddatlari jamoa shartnomasida, ichki hujjatda yoki mehnat shartnomasida ko'rsatilgan.

2. 2

   Hujjatlarni so'rang

   Hisoblangan ish haqi to'g'risidagi ma'lumotnoma, buyruqlar nusxalari va elektron mehnat daftarchasidan ko'chirma berish haqida yozma ariza bering. Ish beruvchi ularni uch ish kunidan kechiktirmay bepul berishi shart (MK 117-moddasi).

3. 3

   Yozma talab yuboring

   Qarzni va MK 333-moddasi bo'yicha kechiktirish uchun kompensatsiyani to'lashni talab qiling. Talabni o'z nusxangizga qabul belgisi qo'ydirib topshiring yoki xabarnomali buyurtma xat bilan yuboring.

4. 4

   Mehnat inspeksiyasiga shikoyat qiling

   Qoidabuzarlik, davr va qarz summasini yozing, hujjatlar nusxalarini ilova qiling. Murojaat o'n besh kun ichida, tekshirish yoki qo'shimcha hujjatlar talab etilsa — bir oygacha ko'rib chiqiladi («Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to'g'risida»gi Qonunning 28-moddasi).

5. 5

   Komissiyaga yoki sudga murojaat qiling

   Hisoblangan ish haqi bo'yicha sud buyrug'i berish haqida ariza, summa bo'yicha nizo bo'lsa — qarz, kechiktirish uchun kompensatsiya va zarurat bo'lsa ma'naviy ziyonni undirish to'g'risida da'vo bering. Davlat boji to'lanmaydi.

6. 6

   Ijroga erishing

   Uch oygacha bo'lgan ish haqini undirish darhol ijro etiladi. Ish beruvchi ixtiyoriy to'lamasa, sud buyrug'ini ijroga yuborishni suddan so'rang yoki ijro hujjatini davlat ijrochisiga taqdim eting.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: savdo kompaniyasida uch oy ish haqisiz

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 253–256-moddalar — ish haqini to'lash muddatlari va tartibilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
2. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 333-modda — ish haqi kechiktirilgani uchun kompensatsiyalex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
3. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MK 529–569-moddalar — mehnat huquqlarini himoya qilish va mehnat nizolarilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
4. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi — MJtK 49-modda — mehnat to'g'risidagi qonunchilikni buzishlex.uz · 22-sentabr, 1994-yil
5. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPK 170–181-moddalar — ish haqini undirish bo'yicha sud buyrug'ilex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
6. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 8-modda — ish haqi bo'yicha da'volarda davlat bojidan ozod qilishlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
7. O'zbekiston Respublikasining «Jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari to'g'risida»gi Qonuni — 28-modda — murojaatlarni ko'rib chiqish muddatlarilex.uz · 11-sentabr, 2017-yil · ЗРУ-378 (в ред. ЗРУ-445)

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.