Qisqacha
Kvartira yoki uyni hadya qilish shartnomasi albatta notarial tasdiqlanadi va davlat ro'yxatidan o'tkaziladi (FKning 504-moddasi, UJKning 14-moddasi); hadya oluvchining mulk huquqi ro'yxatdan o'tkazilgan paytdan vujudga keladi. Kvartirani yaqin qarindosh hadya qilsa, daromad solig'i to'lanmaydi; hadya qiluvchi yaqin qarindosh bo'lmasa, hadya qilingan ko'chmas mulkka soliq solinadi. Hadyani faqat sud orqali va faqat qonunda to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatilgan asoslarda bekor qilish mumkin — masalan, hadya oluvchi hadya qiluvchi yoki uning yaqinlarining hayoti yoki sog'lig'iga qarshi ataylab jinoyat sodir etgan bo'lsa.
- Shakli
- Notarial tasdiqlash va davlat ro'yxatidan o'tkazish
- Davlat boji
- Joyiga qarab 1 BHM (440 000 so'm) yoki BHMning 50 foizi; yaqin qarindoshlarga — stavkaning yarmi
- Daromad solig'i
- Yaqin qarindoshdan bo'lsa — yo'q; aks holda 12 foiz
- Hadyani bekor qilish
- Faqat sudda, FKning 507-moddasidagi asoslarda
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Hadya shartnomasiga ko'ra hadya qiluvchi hadya oluvchiga ashyoni tekinga mulk qilib beradi yoki berish majburiyatini oladi (FKning 502-moddasi — bu yerda va keyingi o'rinlarda, boshqacha ko'rsatilmagan bo'lsa, Fuqarolik kodeksining ikkinchi qismi). Muqobil berish yoki muqobil majburiyat bo'lsa, shartnoma hadya deb tan olinmaydi va unga ko'zbo'yamachilik bitimi qoidalari — taraflar haqiqatda nazarda tutgan bitim qoidalari qo'llaniladi (FK birinchi qismining 124-moddasi).
Ko'chmas mulkni hadya qilish shartnomasi notarial tasdiqlanishi va davlat ro'yxatidan o'tkazilishi lozim (FKning 504-moddasi, UJKning 14-moddasi). Hadya oluvchining mulk huquqi ro'yxatdan o'tkazilgan paytdan vujudga keladi (FK birinchi qismining 185-moddasi).
- Hadyani hadya qiluvchi vafotidan keyin topshirishni nazarda tutuvchi shartnoma o'z-o'zidan haqiqiy emas — buning uchun vasiyatnoma bor (FKning 502-moddasi).
- Hadya oluvchi hadya topshirilgunga qadar uni rad etishi mumkin; shartnoma ro'yxatdan o'tkazilgan bo'lsa, rad etish ham ro'yxatdan o'tkaziladi (FKning 503-moddasi).
- Hadya oluvchining nomi va hadya narsasi ko'rsatilmagan hadya qilish ishonchnomasi o'z-o'zidan haqiqiy emas (FKning 505-moddasi).
Kimning roziligi kerak
- Er yoki xotinning. Umumiy birgalikdagi mulkni hadya qilishga uning barcha ishtirokchilarining roziligi bilan yo'l qo'yiladi (FKning 505-moddasi). Er-xotindan birining nomiga rasmiylashtirilgan umumiy ko'chmas mulkni tasarruf etish uchun ikkinchisining notarial tasdiqlangan roziligi kerak; usiz bitim bir yil ichida nizolashilishi mumkin (Oila kodeksining 24-moddasi).
- Xususiylashtirilgan uy-joyda oila a'zolarining. Xususiylashtirilgan kvartira yoki uyni hadya qilish mulkdorning voyaga yetgan oila a'zolari va xususiylashtirishga rozilik bergan shaxslarning roziligi bilan amalga oshiriladi (UJKning 32-moddasi).
- Vasiylik va homiylik organining — kvartirada ota-onasi bo'lmagan voyaga yetmagan oila a'zolari yashasa (UJKning 32-moddasi).
Er-xotindan biri nikoh davomida hadya sifatida olgan kvartira uning shaxsiy mulki bo'ladi, umumiy mulk emas (Oila kodeksining 25-moddasi). Umumiy mablag' yoki ikkinchisining mehnati hisobiga qiymatini ancha oshirgan sarmoyalar kiritilgandagina u umumiy mulk deb topilishi mumkin.
Davlat boji va soliq
«Davlat boji to'g'risida»gi Qonun ilovasiga ko'ra ko'chmas mulkni boshqa shaxsga o'tkazish shartnomasini tasdiqlash uchun mulk Toshkent, Nukus yoki viloyat markazida bo'lsa 1 BHM (440 000 so'm), boshqa aholi punktlarida BHMning 50 foizi (220 000 so'm) to'lanadi. Mulkdorning er (xotin)i, ota-onasi, er (xotin)ining ota-onasi, farzandlari va ularning er (xotin)i, nevaralari, bobo-buvilari, aka-uka yoki opa-singillari olganda boj shu stavkaning 50 foizini tashkil etadi. Davlat va yuridik shaxslar foydasiga hadya bojsiz tasdiqlanadi (Qonunning 11-moddasi).
Jismoniy shaxslardan hadya sifatida olingan mol-mulkka daromad solig'i solinmaydi, yaqin qarindosh bo'lmagan shaxslardan olingan ko'chmas mulk, avtomobil, qimmatli qog'ozlar va ulushlar bundan mustasno (SKning 378-moddasi 11-bandi). Yaqin qarindoshlar — ota-ona, tug'ishgan va o'gay aka-uka va opa-singillar, er (xotin), farzandlar (shu jumladan farzandlikka olinganlar), bobo, buvi, nevaralar va er (xotin)ning ota-onasi (SKning 60-moddasi).
Soliq solinadigan daromadga 12 foiz stavkada soliq solinadi (SKning 381-moddasi) va u keyingi yilning 1-aprelidan kechiktirmay topshiriladigan jami yillik daromad to'g'risidagi deklaratsiyada ko'rsatiladi (SKning 397-moddasi).
Hadyani bekor qilish mumkinmi
- Hadya oluvchi hadya qiluvchi, uning oila a'zolari yoki yaqin qarindoshlarining hayoti yoki sog'lig'iga qarshi ataylab jinoyat sodir etgan bo'lsa — sud tartibida bekor qilinadi; hadya oluvchi hadya qiluvchini qasddan o'ldirgan bo'lsa, buni hadya qiluvchining merosxo'rlari talab qilishi mumkin.
- Hadya qiluvchi uchun katta nomulkiy qiymatga ega buyumga hadya oluvchining munosabati uning butunlay yo'qolishi xavfini tug'dirsa.
- Shartnomada hadya qiluvchi hadya oluvchidan uzoq yashasa, hadyani bekor qilish huquqi nazarda tutilgan bo'lsa.
- Hadya to'lovga qobiliyatsizlik ishi qo'zg'atilishidan oldingi bir yil ichida qonunchilikni buzib qilingan bo'lsa — manfaatdor shaxsning talabiga ko'ra.
Bu asoslar FKning 507-moddasida sanab o'tilgan. Hadya bekor qilinganda hadya oluvchi hadya qilingan ashyoni, agar u asl holida saqlanib qolgan bo'lsa, qaytarishi lozim. Bunday asos bo'lmasa, hadya qiluvchi shunchaki «fikridan qaytishi» mumkin emas. Shartnomada faqat kelajakda hadya qilish va'da qilingan bo'lsa, hadya qiluvchining moddiy ahvoli jiddiy yomonlashganda u shartnomani bajarishdan bosh tortishi mumkin (FKning 506-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Uy-joyni hayotligida farzand va nevaralariga bermoqchi bo'lgan ota-onalar, bobo-buvilar.
- Kvartira umumiy mulk bo'lgan er-xotinlar.
- Ko'chmas mulkni yaqin qarindosh bo'lmaganlardan oluvchilar.
- Uy-joy evaziga parvarish kutayotgan keksa kishilar.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Hadya kvartirani darhol va uzil-kesil o'tkazadi. Ro'yxatdan o'tkazilgach hadya qiluvchi mulkdor bo'lmay qoladi va uy-joyni faqat FKning 507-moddasidagi tor asoslar bilan sud orqali qaytarish mumkin. Shuning uchun kvartira yaqiningizga faqat vafotingizdan keyin o'tishini istasangiz, vasiyatnoma tuzgan ma'qul: hayotlikda hadya qilingan mol-mulk merosga kirmaydi, chunki meros — bu shaxsga vafot kunida tegishli bo'lgan narsa (FKning 1113-moddasi).
Ko'p uchraydigan xato — hadya oluvchi hadya qiluvchiga qarashi yoki uni kvartirada yashashiga ruxsat berishi sharti bilan «shartli hadya». Muqobil majburiyat hadyani boshqa bitimga aylantiradi va bunday shartnomani nizolashish oson. Sizga aynan parvarish evaziga uy-joyni berish kerak bo'lsa, qonun alohida shartnomani — umrbod ta'minlash sharti bilan uy yoki kvartirani boshqa shaxsga berish shartnomasini nazarda tutadi (FKning 530-moddasi).
Ko'chmas mulkni «soliqni tejash uchun» begona odamga hadya qilishning ma'nosi yo'q: imtiyoz faqat yaqin qarindoshlar o'rtasida amal qiladi. Bitim amalda sotish bo'lgan bo'lsa, u qayta tasniflanishi mumkin. Oilangizga qaysi shartnoma mos kelishiga ikkilansangiz, avval vaziyatni notarius yoki yurist bilan muhokama qiling yoki Traffic Law AI'ga savol bering.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Kvartira hujjatlarini tekshiring
Hadya qiluvchining mulk huquqi ro'yxatdan o'tgan bo'lishi kerak. Kvartira boshqa oila a'zolari ishtirokida xususiylashtirilmaganini va garovda emasligini aniqlang.
Zarur roziliklarni oling
Kvartira umumiy mulk bo'lsa, er (xotin)ning notarial roziligi; xususiylashtirilgan uy-joy uchun voyaga yetgan oila a'zolarining roziligi; zarur bo'lsa vasiylik organining roziligi.
Bekor qilish sharti kerakmi, hal qiling
Shartnomaga hadya qiluvchi hadya oluvchidan uzoq yashasa, hadyani bekor qilish huquqini kiritish mumkin. Hadya oluvchining muqobil majburiyatlariga oid boshqa shartlarni kiritmagan ma'qul.
Shartnomani notariusda tasdiqlating
Taraflar notarius huzurida shartnomani imzolaydi va davlat bojini to'laydi. Yaqin qarindoshlar uchun u odatdagi stavkaning yarmi.
Hadya oluvchining mulk huquqini ro'yxatdan o'tkazing
Ro'yxatdan o'tkazilgan paytdan hadya oluvchi mulkdor bo'ladi. Hadya qiluvchi yaqin qarindosh bo'lmasa, hadya oluvchi daromadni keyingi yilning 1-aprelidan oldin deklaratsiya qiladi.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Hadya qiluvchi va hadya oluvchining pasporti yoki ID-kartasi
- Hadya qiluvchining ro'yxatdan o'tgan mulk huquqi to'g'risidagi hujjat
- Qarindoshlik hujjatlari — davlat boji va soliq imtiyozi uchun
- Kvartira umumiy mulk bo'lsa, hadya qiluvchining er (xotin)i notarial roziligi
- Oila a'zolari yoki vasiylik organining roziligi — talab qilinsa
Xavflar va muhim jihatlar
- Notarius va ro'yxatdan o'tkazishsiz ko'chmas mulk hadyasi haqiqiy emas.
- Muqobil shart (parvarish, to'lov, yashash huquqi) hadyani boshqa bitimga aylantiradi.
- Er (xotin) roziligisiz umumiy kvartira hadyasi bir yil ichida nizolashilishi mumkin.
- Yaqin qarindosh bo'lmagan shaxsdan olingan ko'chmas mulkka 12 foiz soliq solinadi.
- Ro'yxatdan o'tkazilgach hadya qiluvchi mulk huquqini yo'qotadi va kvartirani faqat FKning 507-moddasidagi asoslarda qaytarishi mumkin.
Misol: buvi nevarasiga kvartira hadya qiladi
Muhabbat opa Andijondagi kvartirani meros qilib olgan va uni turmushga chiqqan nevarasi Kamolaga hadya qilmoqchi. Kvartira Muhabbat opaning shaxsiy mulki va garovda emas.
Qanday harakat qilish kerak
Taraflar hadya shartnomasini notariusda rasmiylashtiradi. Andijon — viloyat markazi, lekin nevara yaqin qarindosh, shuning uchun davlat boji 1 BHMning 50 foizi, ya'ni 0,5 BHM (220 000 so'm). Buvining xohishiga ko'ra shartnomaga u nevarasidan uzoq yashasa, hadyani bekor qilish huquqi kiritiladi. Ro'yxatdan o'tkazilgach kvartira eri bilan birgalikda emas, shaxsan Kamolaga tegishli bo'ladi. Hadya buvidan olingani uchun Kamola daromad solig'ini to'lamaydi.
Ko'p beriladigan savollar
Kvartirani notariussiz hadya qilish mumkinmi?
Yo'q. Ko'chmas mulkni hadya qilish shartnomasi notarial tasdiqlanishi va davlat ro'yxatidan o'tkazilishi lozim (FKning 504-moddasi, UJKning 14-moddasi).
Munosabatlar buzilsa, kvartira hadyasini bekor qilish mumkinmi?
Faqat sudda va faqat FKning 507-moddasidagi asoslarda: hadya oluvchining hadya qiluvchi va uning yaqinlari hayoti yoki sog'lig'iga qarshi ataylab jinoyati, hadya qiluvchi uchun katta nomulkiy qiymatga ega buyumning yo'qolish xavfi yoki hadya qiluvchi uzoq yashasa bekor qilish haqidagi shartnoma sharti. Janjalning o'zi asos bo'lmaydi.
Kvartirani amakim hadya qilsa, soliq to'lashim kerakmi?
Ha. Amaki SKning 60-moddasidagi yaqin qarindoshlar qatoriga kirmaydi, shuning uchun u hadya qilgan ko'chmas mulkka daromad solig'i solinadi (SKning 378-moddasi 11-bandi) — 12 foiz stavkada (SKning 381-moddasi).
Menga hadya qilingan kvartira erim bilan umumiy bo'ladimi?
Yo'q. Er-xotindan biri nikoh davomida hadya sifatida olgan mol-mulk uning o'z mulki (Oila kodeksining 25-moddasi). Umumiy mulk yoki ikkinchisining mehnati hisobiga qiymatini ancha oshirgan sarmoya kiritilgandagina u umumiy deb topilishi mumkin.
Menga qarashlari sharti bilan kvartirani hadya qilsam bo'ladimi?
Muqobil majburiyat bo'lsa, shartnoma hadya deb tan olinmaydi (FKning 502-moddasi). Uy-joyni umrbod ta'minlash evaziga berish uchun umrbod ta'minlash sharti bilan uy (kvartira)ni boshqa shaxsga berish shartnomasi nazarda tutilgan (FKning 530-moddasi), u notarial tasdiqlanadi (UJKning 14-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 502–508-moddalar — hadya shartnomasi, shakli va bekor qilinishilex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 530-modda — umrbod ta'minlash sharti bilan uy-joyni berishlex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 124-modda — qalbaki va ko'zbo'yamachilik bitimlarilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining Uy-joy kodeksi — 14-modda — uy-joy hadyasi: notarius va ro'yxatdan o'tkazishlex.uz · 24-dekabr, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 24–25-moddalar — er (xotin) roziligi va shaxsiy mulklex.uz · 30-aprel, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi — 378-modda — hadya qilingan mol-mulkdan soliqlex.uz · 30-dekabr, 2019-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 11-modda — hadyada davlat boji imtiyozlarilex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.