Qisqacha
O'zbekistonda vasiyatnoma faqat shaxsan va faqat yozma shaklda, tuzilgan joyi va vaqti ko'rsatilgan holda tuziladi: uni notarius, ayrim hollarda esa notariusga tenglashtirilgan mansabdor shaxslar tasdiqlaydi (FKning 1120, 1124-moddalari). Har qanday mol-mulkni istalgan shaxsga, shu jumladan qarindosh bo'lmaganlarga va tashkilotlarga vasiyat qilish, qonun bo'yicha merosxo'rlarni esa izohsiz merosdan mahrum qilish mumkin. Biroq voyaga yetmagan va mehnatga qobiliyatsiz farzandlar, mehnatga qobiliyatsiz er (xotin) va ota-ona baribir majburiy ulush — qonuniy ulushning kamida yarmini oladi (FKning 1142-moddasi). Vasiyatnomani istalgan paytda o'zgartirish yoki bekor qilish mumkin.
- Shakli
- Yozma, joyi va sanasi ko'rsatiladi, notarius tasdiqlaydi
- Tasdiqlash uchun davlat boji
- BHMning 5 foizi (22 000 so'm)
- Majburiy ulush
- Qonun bo'yicha tegishli ulushning kamida yarmi
- O'zgartirish va bekor qilish
- Istalgan vaqtda, sababini ko'rsatmasdan
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Vasiyat — fuqaroning o'ziga tegishli mol-mulkni yoki unga bo'lgan huquqni vafot etgan taqdirda tasarruf etish haqidagi xohish-irodasi. Vasiyatnoma shaxsan tuziladi, uni vakil orqali tuzishga yo'l qo'yilmaydi (FKning 1120-moddasi — bu yerda va keyingi o'rinlarda Fuqarolik kodeksining ikkinchi qismi). Notarius muomalaga layoqatli fuqarolarning o'zlari shaxsan taqdim etgan vasiyatnomalarini tasdiqlaydi («Notariat to'g'risida»gi Qonunning 45-moddasi).
- Barcha mol-mulkni yoki uning bir qismini bir yoki bir necha shaxsga — qarindoshlarga ham, begonalarga ham, shuningdek tashkilotlarga, davlatga yoki fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlariga vasiyat qilish mumkin.
- Qonun bo'yicha merosxo'rlardan birini, bir nechasini yoki hammasini izoh bermasdan merosdan mahrum qilish mumkin. Lekin vasiyatnomada boshqacha ko'rsatilmagan bo'lsa, bu ularning taqdim qilish huquqi bo'yicha meros oladigan avlodlariga tatbiq etilmaydi.
- Hozircha sizga tegishli bo'lmagan mol-mulk haqida ham farmoyish berish mumkin: vafot paytida mol-mulk sizniki bo'lsa, farmoyish haqiqiy hisoblanadi.
- Vasiyatnomani istalgan paytda sababini ko'rsatmasdan bekor qilish yoki o'zgartirish mumkin (FKning 1120-moddasi).
Notariusga vasiyat qilinayotgan mol-mulkka huquqingizni isbotlash talab qilinmaydi (Qonunning 45-moddasi). Umumiy birgalikdagi mulk ishtirokchisi, masalan, er yoki xotin, umumiy mol-mulkdagi o'z ulushini vasiyat qilishga haqli, bu ulush uning vafotidan keyin aniqlanadi (FKning 1114-moddasi).
Vasiyatnomaning shakli
Vasiyatnoma yozilgan joyi va vaqti ko'rsatilgan holda yozma shaklda tuziladi va vasiyat qiluvchining o'zi imzolaydi. Notarial tasdiqlangan va ularga tenglashtirilgan vasiyatnomalar yozma shakldagi vasiyatnoma hisoblanadi (FKning 1124-moddasi). Tegishli shaklda tuzilmagan vasiyatnoma haqiqiy emas (FKning 1130-moddasi).
- Oddiy notarial vasiyatnomani vasiyat qiluvchining o'zi yozadi yoki notarius uning so'zlaridan, jumladan kompyuterda yozib oladi. Yozilgan matnni vasiyat qiluvchi imzolashdan oldin notarius oldida to'liq o'qib chiqadi (FKning 1125-moddasi).
- Maxfiy vasiyatnoma notarius mazmuni bilan tanishmasdan tasdiqlanadi. Haqiqiy sanalmaslik xavfi ostida u vasiyat qiluvchining o'z qo'li bilan yoziladi va imzolanadi, ikki guvoh va notarius ishtirokida xatjildga solinib yelimlanadi, guvohlar xatjildga imzo qo'yadi, so'ng u notariusning tasdiqlash ustxati yozilgan ikkinchi xatjildga solinadi (FKning 1125-moddasi).
- Kasalxonalarning bosh yoki navbatchi vrachlari va internat uylari rahbarlari, kema kapitanlari, ekspeditsiya boshliqlari, harbiy qism komandirlari, ozodlikdan mahrum etish joylari boshliqlari, notarius bo'lmagan aholi punktlarida esa vakolatli mansabdor shaxslar tasdiqlagan vasiyatnomalar notarial vasiyatnomalarga tenglashtiriladi (FKning 1126-moddasi).
Vasiyat qiluvchi kasalligi, jismoniy nuqsoni yoki savodsizligi sababli imzo qo'ya olmasa, uning iltimosiga ko'ra notarius ishtirokida sababini ko'rsatgan holda boshqa shaxs imzolaydi. Notarius, vasiyatnoma bo'yicha merosxo'r, uning eri (xotini), bolalari, ota-onasi, nevara va chevaralari, qonun bo'yicha merosxo'rlar, muomalaga layoqatsiz va savodsiz shaxslar hamda yolg'on guvohlik uchun sudlanganlar imzolay olmaydi (FKning 1124-moddasi).
«Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning ilovasiga ko'ra vasiyatnomani tasdiqlash uchun BHMning 5 foizi (22 000 so'm) miqdorida davlat boji to'lanadi. Davlat va yuridik shaxslar foydasiga vasiyatnomalar bepul tasdiqlanadi (shu Qonunning 11-moddasi).
Vasiyatnomada nimalarni nazarda tutish mumkin
- Merosxo'rning xulq-atvoriga oid shart — agar u qonuniy bo'lsa. G'ayriqonuniy shartlar haqiqiy emas, salomatligi tufayli bajarib bo'lmaydigan shartni merosxo'r sudda nizolashishi mumkin (FKning 1121-moddasi).
- Asosiy merosxo'r oldin vafot etsa, merosdan voz kechsa yoki chetlatilsa, uning o'rniga boshqa merosxo'r (vorisdan keyingi voris) (FKning 1122-moddasi).
- Vasiyat majburiyati: masalan, kvartira merosxo'riga boshqa shaxsga undan umrbod foydalanish huquqini berish majburiyatini yuklash. Bu huquq kvartira sotilganda ham saqlanadi (FKning 1132-moddasi).
- Vasiyatnomani ijro etuvchi — merosxo'r bo'lmagan va bu vazifaga yozma rozilik bergan shaxs (FKning 1131-moddasi).
Majburiy ulushni vasiyatnoma bilan bekor qilib bo'lmaydi. Voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz farzandlar (shu jumladan farzandlikka olinganlar), mehnatga qobiliyatsiz er (xotin) va ota-ona qonun bo'yicha oladigan ulushning kamida yarmini oladi. Bunday merosxo'r merosdan istalgan asosda oladigan hamma narsa majburiy ulushga qo'shiladi (FKning 1142-moddasi). Notarius guvohnoma berishda bunday shaxslar doirasini aniqlashi shart («Notariat to'g'risida»gi Qonunning 61-moddasi).
Vasiyatnomani qanday o'zgartirish yoki bekor qilish mumkin
Vasiyat qiluvchi istalgan vaqtda yangi vasiyatnoma tuzib, avvalgisini to'liq bekor qilishi yoki ayrim farmoyishlarini o'zgartirishi mumkin. Keyingi vasiyatnoma oldingisini to'liq yoki unga zid qismida bekor qiladi. Vasiyatnoma barcha nusxalarini vasiyat qiluvchining o'zi yoki uning yozma farmoyishiga ko'ra notarius yo'q qilishi orqali ham bekor qilinadi. Yangi vasiyatnoma ham bekor qilinsa, avvalgisi tiklanmaydi (FKning 1127-moddasi).
Bekor qilish haqidagi ariza yoki yangi vasiyatnoma olingach, notarius o'zida saqlanayotgan nusxaga va reyestrga belgi qo'yadi; bekor qilish haqidagi arizadagi imzo notarial shahodatlanishi lozim («Notariat to'g'risida»gi Qonunning 46-moddasi). Meros ochilgunga qadar notarius vasiyatnomaning mazmuni, tuzilishi, o'zgartirilishi yoki bekor qilinishi haqida ma'lumot oshkor qilishga haqli emas (FKning 1128-moddasi).
Vasiyatnomani tuzish, imzolash yoki tasdiqlash tartibi buzilgan bo'lsa, manfaatdor shaxsning da'vosi bo'yicha sud uni haqiqiy emas deb topishi mumkin. Ayrim farmoyishning haqiqiy emasligi vasiyatnomaning qolgan qismiga daxl qilmaydi (FKning 1130-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Mol-mulkini qonunda nazarda tutilganidan boshqacha taqsimlamoqchi bo'lganlar.
- Uy-joyini muayyan shaxsga qoldirmoqchi bo'lgan kvartira yoki uy egalari.
- Majburiy ulush huquqiga ega voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz qarindoshlari bor oilalar.
- Notariusga borishi qiyin bo'lgan keksa va bemor kishilar.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Vasiyatnoma — mol-mulk taqdirini oldindan hal qilishning eng ishonchli usuli, lekin faqat shaklga rioya qilinganda. Qo'lda yozilgan xat, videomurojaat yoki qarindoshlar oldida aytilgan «og'zaki vasiyat» yuridik kuchga ega emas: O'zbekistonda vasiyatnomani notarius yoki unga tenglashtirilgan mansabdor shaxs tasdiqlaydi. Agar kishi kasalligi yoki nogironligi sababli idoraga kela olmasa, notarial harakat u turgan joyda amalga oshirilishi mumkin («Notariat to'g'risida»gi Qonunning 30-moddasi).
Vasiyatnomalar ko'pincha ikki sababga ko'ra nizolashiladi: vasiyat qiluvchi o'z harakatlarini anglagan-anglamaganiga shubha va imzolash tartibining buzilishi. Shu bois sog'lig'i bilan bog'liq savollar bo'lsa, oldindan tibbiy ma'lumotnoma olib, tasdiqlashni paysalga solmagan ma'qul.
Tuzishdan oldin majburiy ulushlarni hisoblang: voyaga yetmagan farzandlaringiz yoki mehnatga qobiliyatsiz yaqinlaringiz bo'lsa, «hammasini bittasiga qoldirish» imkonsiz va bu nizoga sabab bo'ladi. Nikohda sotib olingan kvartira er-xotinning umumiy mulki, shuning uchun faqat o'z ulushingizni vasiyat qilishingiz mumkin. Bu nuanslarni hisobga olib, farmoyishlarni aniq ifodalash uchun loyihani notarius yoki yurist bilan, dastlab esa Traffic Law AI bilan muhokama qiling.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Nimani va kimga vasiyat qilishni belgilang
Mol-mulk ro'yxatini tuzing va kimga nima qolishini hal qiling. Mol-mulkni adashtirib bo'lmaydigan qilib ko'rsating: kvartira manzili, avtomobil rusumi va raqami.
Majburiy ulushlarni tekshiring
Voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz farzandlaringiz, mehnatga qobiliyatsiz er (xotin) yoki ota-onangiz bo'lsa, ular vasiyatnomadan qat'i nazar qonuniy ulushining kamida yarmini oladi.
Vasiyatnoma turini tanlang
Oddiy notarial vasiyatnoma yoki matnini notarius ko'rmaydigan maxfiy vasiyatnoma. Maxfiy vasiyatnoma uchun ikki guvoh kerak, matn esa qo'lda yozilishi lozim.
Notariusda tasdiqlating
Pasport yoki ID-karta bilan shaxsan boring, imzolashdan oldin matnni o'qing va imzo qo'ying. BHMning 5 foizi (22 000 so'm) miqdorida davlat bojini to'lang.
O'zgarishlar bo'lganda vasiyatnomani qayta ko'rib chiqing
Mol-mulkni sotish, farzand tug'ilishi, ajrashish — yangi vasiyatnoma tuzish uchun asos. Yangi vasiyatnoma avvalgisini zid qismida bekor qiladi.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Vasiyat qiluvchining pasporti yoki ID-kartasi
- Merosxo'rlar haqida ma'lumot: to'liq ismlari va tug'ilgan sanalari
- Mol-mulkni aniq belgilashga imkon beradigan ma'lumotlar (mulk hujjatlari shart emas)
- Maxfiy vasiyatnoma uchun — o'z qo'li bilan yozilgan va imzolangan matn hamda ikki guvoh
Xavflar va muhim jihatlar
- Notarius yoki unga tenglashtirilgan shaxssiz tuzilgan vasiyatnoma haqiqiy emas.
- Imzolash va tasdiqlash tartibining buzilishi vasiyatnomani sudda haqiqiy emas deb topishga asos bo'ladi.
- Majburiy ulush vasiyatnoma bo'yicha merosxo'rning ulushini kamaytiradi — bu nizolarning ko'p uchraydigan sababi.
- Bekor qilingan avvalgi vasiyatnoma, yangisi ham bekor qilinsa, tiklanmaydi.
Misol: voyaga yetmagan qiz bo'la turib o'g'ilga vasiyat
Rustam — beva, uning voyaga yetgan o'g'li Bekzod va 15 yoshli qizi Zarina bor, ota-onasi hayot emas. Kvartira Rustamga tegishli va u uni o'ziga qarayotgan Bekzodga vasiyat qilmoqchi.
Qanday harakat qilish kerak
Qonun bo'yicha Bekzod va Zarina yarmidan olardi. Hammasi Bekzodga vasiyat qilinsa ham, voyaga yetmagan Zarina majburiy ulush — qonuniy ulushining kamida yarmini, ya'ni merosning 1/4 qismini oladi. Nizoning oldini olish uchun Rustam notariusda vasiyatnoma tuzadi: kvartira Bekzodga, Zarinaga esa qiymati majburiy ulushidan kam bo'lmagan bankdagi omonat qoladi: merosdan olgan hamma narsasi shu ulushga qo'shiladi.
Ko'p beriladigan savollar
Vasiyatnomani uyda qo'lda yozib, notariussiz qoldirish mumkinmi?
Yo'q. Vasiyatnoma yozma shaklda tuziladi va notarius yoki unga tenglashtirilgan mansabdor shaxs tomonidan tasdiqlanadi (FKning 1124, 1126-moddalari). Tegishli shaklda tuzilmagan vasiyatnoma haqiqiy emas (FKning 1130-moddasi). Hatto qo'lda yozilgan maxfiy vasiyatnoma ham notariusga yelimlangan xatjildda topshiriladi (FKning 1125-moddasi).
O'z o'g'limni merosdan mahrum qila olamanmi?
Ha, izoh bermasdan (FKning 1120-moddasi). Lekin o'g'il voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz bo'lsa, u baribir majburiy ulush — qonuniy ulushning kamida yarmini oladi (FKning 1142-moddasi).
Vasiyatnomani qanday bekor qilish mumkin?
Avvalgisini to'liq yoki qisman bekor qiluvchi yangi vasiyatnoma tuzish yoki barcha nusxalarni yo'q qilish orqali. Notariusga bekor qilish haqida ariza berish mumkin, undagi imzo notarial shahodatlanishi kerak (FKning 1127-moddasi, «Notariat to'g'risida»gi Qonunning 46-moddasi).
Nikohda sotib olingan kvartirani vasiyat qilish mumkinmi?
Faqat o'z ulushingizni. Er yoki xotin umumiy mol-mulkdagi o'z ulushini vasiyat qilishga haqli, bu ulush vafotidan keyin aniqlanadi (FKning 1114-moddasi); ikkinchi yarmi tirik qolgan er yoki xotinga tegishli.
Vafotimdan keyin kuchga kiradigan hadya shartnomasini tuzsa bo'ladimi?
Yo'q. Hadyani hadya qiluvchi vafotidan keyin topshirishni nazarda tutuvchi shartnoma o'z-o'zidan haqiqiy emas va unga vorislik qoidalari qo'llaniladi (FKning 502-moddasi). Vafotdan keyingi farmoyish uchun vasiyatnoma kerak.
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1120–1126-moddalar — vasiyatnoma tushunchasi va shaklilex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1127–1132-moddalar — vasiyatnomani bekor qilish, sir saqlash va ijro etishlex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1142-modda — merosdan majburiy ulushlex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Notariat to'g'risida»gi Qonuni — 45–46-moddalar — vasiyatnomalarni tasdiqlash, o'zgartirish va bekor qilishlex.uz · 26-dekabr, 1996-yil · № 343-I
- O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 11-modda — davlat foydasiga vasiyatnoma uchun bojdan ozod etishlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.