Qisqacha
Vasiyatnoma bo'lmasa, meros qonun bo'yicha qarindoshlarga navbat tartibida o'tadi: keyingi navbat faqat oldingi navbatdagi merosxo'rlar bo'lmasa, ular voz kechsa yoki merosdan chetlatilsa vorislikka chaqiriladi (FKning 1134-moddasi). Birinchi navbatda teng ulushlarda marhumning farzandlari (shu jumladan farzandlikka olinganlar va vafotidan keyin tug'ilganlar), eri (xotini) va ota-onasi meros oladi (FKning 1135-moddasi). Nevaralar o'zidan oldin vafot etgan ota yoki onasining ulushini taqdim qilish huquqi bo'yicha oladi (FKning 1140-moddasi). Er (xotin) meros ulushidan tashqari nikohda orttirilgan mol-mulkning o'z yarmini saqlab qoladi (FKning 1143-moddasi).
- Birinchi navbat
- Farzandlar, er (xotin) va ota-ona — teng ulushlarda
- Ikkinchi navbat
- Aka-uka va opa-singillar, bobo va buvilar
- Nevaralar
- Oldin vafot etgan ota yoki onasining ulushini taqdim qilish huquqi bo'yicha oladi
- Mehnatga qobiliyatsiz boqimlar
- Boshqa merosxo'rlar bo'lsa, hammasi birgalikda merosning 1/4 qismidan ko'p emas
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Qonun bo'yicha vorislik vasiyatnoma bo'lmaganda yoki u butun mol-mulkni qamramaganda qo'llaniladi (FKning 1112-moddasi — bu yerda va keyingi o'rinlarda Fuqarolik kodeksining ikkinchi qismi). Qonun bo'yicha merosxo'rlar FKning 1135–1141-moddalarida nazarda tutilgan navbat tartibida chaqiriladi.
Har bir keyingi navbat oldingi navbatdagi merosxo'rlar bo'lmagan, merosdan chetlatilgan, merosni qabul qilmagan yoki undan voz kechgan taqdirdagina meros olish huquqiga ega bo'ladi (FKning 1134-moddasi). Bir navbat ichidagi merosxo'rlar teng ulush oladi.
Farzandlikka olinganlar va ularning avlodlari farzandlikka oluvchining tug'ishgan qarindoshlariga tenglashtiriladi. Shu bilan birga, farzandlikka olingan shaxs o'zining tug'ishgan ota-onasi va boshqa tug'ishgan yuqori qarindoshlaridan qonun bo'yicha meros olmaydi, ular ham undan meros olmaydi (FKning 1134-moddasi).
Qonun bo'yicha merosxo'rlar navbatlari
- Birinchi navbat — meros qoldiruvchining farzandlari (shu jumladan farzandlikka olingan va u vafot etganidan keyin tug'ilgan farzandlari), eri (xotini) va ota-onasi (FKning 1135-moddasi).
- Ikkinchi navbat — tug'ishgan hamda ota yoki ona bir aka-uka va opa-singillar, shuningdek ota va ona tomondan bobo va buvilar (FKning 1136-moddasi).
- Uchinchi navbat — tug'ishgan amaki, tog'a, amma va xolalar (FKning 1137-moddasi).
- To'rtinchi navbat — oltinchi darajagacha (oltinchi daraja ham kiradi) bo'lgan boshqa qarindoshlar; yaqinroq qarindoshlar uzoqroqlariga nisbatan ustun turadi (FKning 1138-moddasi).
- Beshinchi navbat — meros qoldiruvchining mehnatga qobiliyatsiz boqimlari, agar ular boshqa merosxo'rlar bilan birga meros olmasa (FKning 1139-moddasi).
Qonun bo'yicha merosxo'r meros qoldiruvchidan oldin vafot etgan bo'lsa, uning ulushi avlodlariga o'tadi va ular o'rtasida teng taqsimlanadi — bu taqdim qilish huquqi bo'yicha vorislik. To'g'ri pastga tushuvchi chiziqda (nevara, chevara) u qarindoshlik darajasi cheklanmagan holda amal qiladi, yon chiziqda esa jiyanlar meros qoldiruvchining aka-uka va opa-singillarini, amakivachcha va xolavachchalar uning amaki, tog'a, amma yoki xolasini taqdim qiladi (FKning 1140-moddasi).
Meros qoldiruvchi vafotidan oldin kamida bir yil uning qaramog'ida bo'lgan va u bilan birga yashagan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar chaqirilayotgan navbat bilan birga meros oladi. Ikkinchi–to'rtinchi navbatga mansub, kamida bir yil qaramog'ida bo'lgan mehnatga qobiliyatsiz qarindoshlar esa birga yashagan-yashamaganidan qat'i nazar meros oladi. Boshqa merosxo'rlar bo'lsa, bunday shaxslarning hammasi birgalikda merosning to'rtdan bir qismidan ko'p olmaydi (FKning 1141-moddasi).
Er (xotin) ulushi va majburiy ulush
Er (xotin)ning meros olish huquqi uning nikoh bilan bog'liq boshqa mulkiy huquqlariga, shu jumladan nikohda birgalikda orttirilgan mol-mulkning bir qismiga bo'lgan mulk huquqiga daxl qilmaydi (FKning 1143-moddasi). Shu sababli avval tirik qolgan er yoki xotinning ulushi ajratiladi: notarius uning yozma arizasiga ko'ra umumiy mol-mulkning yarmiga mulk huquqi to'g'risida guvohnoma beradi («Notariat to'g'risida»gi Qonunning 63-moddasi). Faqat marhumning ulushi meros hisoblanadi.
Nikohi fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida ro'yxatdan o'tgan shaxsgina er yoki xotin hisoblanadi. Faqat diniy rasm-rusumlarga binoan tuzilgan nikoh huquqiy ahamiyatga ega emas (Oila kodeksining 13-moddasi), shuning uchun bunday «xotin» yoki «er» er-xotin sifatida meros olmaydi.
Voyaga yetmagan yoki mehnatga qobiliyatsiz farzandlar, mehnatga qobiliyatsiz er (xotin) va ota-ona vasiyatnoma boshqa shaxslar foydasiga tuzilgan bo'lsa ham, qonun bo'yicha ularga tegishli bo'ladigan ulushning kamida yarmini oladi (majburiy ulush, FKning 1142-moddasi).
Merosxo'rlardan biri merosdan voz kechsa yoki chetlatilsa, uning qismi shu navbatdagi boshqa merosxo'rlarga ulushlariga mutanosib ravishda o'tadi. Muayyan shaxs foydasiga voz kechilganda yoki voz kechish keyingi navbatni chaqirishga olib kelganda bu qoida qo'llanilmaydi (FKning 1154-moddasi).
Kim meros olmaydi
- Meros qoldiruvchini yoki merosxo'rlardan birini qasddan o'ldirgan yoki ularning hayotiga suiqasd qilgan shaxslar (FKning 1119-moddasi).
- Meros qoldiruvchining oxirgi xohish-irodasi amalga oshishiga o'z manfaati uchun qasddan to'sqinlik qilgan shaxslar (FKning 1119-moddasi).
- Ota-onalik huquqidan mahrum etilgan va tiklanmagan ota-ona — o'sha farzandlaridan; meros qoldiruvchini ta'minlash majburiyatidan bo'yin tovlagan ota-ona va voyaga yetgan farzandlar (FKning 1119-moddasi). Bu holatlarni sud belgilaydi.
Qonun bo'yicha ham, vasiyatnoma bo'yicha ham merosxo'rlar bo'lmasa, hech kim meros olish huquqiga ega bo'lmasa yoki hammasi voz kechsa, mol-mulk egasiz deb topiladi. Buni meros ochilgan kundan uch yil o'tgach mahalliy hokimiyat organi yoki fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organining arizasiga ko'ra sud hal qiladi, mol-mulk esa u joylashgan yerdagi fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organi (mahalla) mulkiga, u voz kechsa — davlat mulkiga o'tadi (FKning 1157-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Marhum vasiyatnoma qoldirmagan oilalar.
- Ota yoki onasi bobo-buvisidan oldin vafot etgan nevaralar.
- O'z yarmini merosdan ajratib olishi kerak bo'lgan er yoki xotin.
- Marhumning qaramog'ida yashagan mehnatga qobiliyatsiz shaxslar.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Amaldagi asosiy xato — tirik qolgan er yoki xotinning ulushini unutib, merosni taqsimlash. Nikohda sotib olingan kvartira odatda to'liq meros tarkibiga kirmaydi: uning yarmi beva yoki tul erga tegishli, merosxo'rlar o'rtasida, shu jumladan o'sha er yoki xotin bilan birga, faqat ikkinchi yarmi taqsimlanadi.
Ikkinchi ko'p uchraydigan nizo — umuman kim merosxo'r ekanligi. Qarindoshlik hujjat bilan tasdiqlanishi kerak, guvohnomalardagi familiya yoki sanalar farqi esa rasmiylashtirishni osongina cho'zib yuboradi. Alohida og'riqli mavzu — faqat nikoh o'qitilgan, FHDYoda ro'yxatdan o'tmagan nikoh: bunday sherik er-xotin sifatida meros olmaydi va faqat mehnatga qobiliyatsiz boqim sifatida yoki vasiyatnoma bo'yicha meros olishi mumkin.
Bir merosxo'rning voz kechishi har doim ham boshqalarning ulushini oddiygina oshirmasligini yodda tuting: muayyan shaxs foydasiga voz kechish yoki shu navbatda boshqa merosxo'r qolmaydigan voz kechish manzarani o'zgartiradi. Oilada vafot etgan farzandlardan qolgan nevaralar, boqimlar yoki kim merosdan chetlatilgani haqida nizo bo'lsa, ulushlar hisobini yurist bilan yoki Traffic Law AI'da tekshirib ko'ring.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Vasiyatnoma borligini aniqlang
Meros ochilgan joydagi notarius vasiyatnoma tuzilgan-tuzilmaganini aniqlaydi. U bo'lmasa yoki barcha mol-mulkni qamramasa, qonun bo'yicha vorislik qo'llaniladi.
Navbatni belgilang
Birinchi navbatdan boshlang: farzandlar, er (xotin), ota-ona. Keyingi navbat faqat oldingisida hech kim bo'lmasa yoki hammasi voz kechgan yoxud chetlatilgan bo'lsa chaqiriladi.
Taqdim qilish huquqini hisobga oling
Farzandlardan biri meros qoldiruvchidan oldin vafot etgan bo'lsa, uning ulushini uning farzandlari teng oladi. Qarindoshlik zanjirini tasdiqlovchi hujjatlarni tayyorlang.
Er (xotin) ulushini ajrating
Tirik qolgan er yoki xotin notariusga umumiy mol-mulkning yarmiga guvohnoma berish haqida ariza beradi. Meros qolgan qismdan hisoblanadi.
Ulushlarni hisoblang va taqsimot bo'yicha kelishing
Navbat ichida ulushlar teng. Meros ochilgunga qadar kamida uch yil marhum bilan birga yashagan merosxo'rlar taqsimotda uy-joyga imtiyozli huquqqa ega, lekin boshqalarga ularning ulushini kompensatsiya qilishi kerak.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Meros qoldiruvchining o'lim to'g'risidagi guvohnomasi
- Qarindoshlikni tasdiqlovchi tug'ilganlik guvohnomalari (nevaralar uchun — vafot etgan ota yoki onasining hujjatlari ham)
- Tirik qolgan er yoki xotin uchun nikoh to'g'risidagi guvohnoma
- Farzandlikka olish to'g'risidagi hujjatlar, agar bo'lsa
- Meros qoldiruvchining mol-mulkiga oid hujjatlar
Xavflar va muhim jihatlar
- Tirik qolgan er yoki xotinning yarmi ajratilmasa, merosxo'rlarning ulushlari noto'g'ri hisoblanadi.
- Faqat diniy rasm-rusum bo'yicha tuzilgan nikoh er-xotin sifatida meros olish huquqini bermaydi.
- Merosxo'r sud qarori bilan noloyiq sifatida merosdan chetlatilishi mumkin.
- Merosxo'rlar topilmasa, uch yildan keyin sud qarori bilan mol-mulk egasiz deb topilishi mumkin.
Misol: xotin, farzandlar, ona va nevaralar ulushi
Akmal vasiyatnomasiz vafot etdi. Kvartira Nodira bilan nikohda sotib olingan. Akmalning qizi Malika va onasi Saodat bor (otasi hayot emas), o'g'li Javlon esa ikki yil oldin ikki farzandini qoldirib vafot etgan.
Qanday harakat qilish kerak
Avval Nodira tirik qolgan xotin sifatida kvartiraning yarmiga guvohnoma oladi. Ikkinchi yarmi — meros — birinchi navbat o'rtasida teng taqsimlanadi: Nodira, Malika, Saodat va Javlonning ulushi, uni taqdim qilish huquqi bo'yicha uning ikki farzandi bo'lib oladi. Natijada Nodiraga kvartiraning 5/8 qismi, Malika va Saodatga 1/8 dan, har bir nevaraga 1/16 dan tegadi.
Ko'p beriladigan savollar
Marhumning farzandlari bo'lsa, aka-uka va opa-singillar meros oladimi?
Yo'q. Aka-uka va opa-singillar ikkinchi navbatdagi merosxo'rlar (FKning 1136-moddasi) va faqat birinchi navbatdagi merosxo'rlar bo'lmasa, chetlatilsa, merosni qabul qilmasa yoki undan voz kechsa chaqiriladi (FKning 1134-moddasi).
Otasi bobosidan oldin vafot etgan nevaralar meros oladimi?
Ha. Taqdim qilish huquqi bo'yicha oldin vafot etgan merosxo'rning ulushi uning avlodlariga o'tadi va ular o'rtasida teng taqsimlanadi (FKning 1140-moddasi).
Vasiyatnoma bo'lmasa, xotin qancha oladi?
Birinchi navbatdagi merosxo'r sifatida — farzandlar va marhumning ota-onasi bilan teng ulush (FKning 1135-moddasi). Bundan tashqari, nikohda orttirilgan mol-mulkning yarmi unga tegishli: bu meros emas va unga alohida guvohnoma beriladi (FKning 1143-moddasi, «Notariat to'g'risida»gi Qonunning 63-moddasi).
Faqat nikoh o'qitilgan bo'lsa, xotin meros oladimi?
Xotin sifatida — yo'q: diniy rasm-rusumlarga binoan tuzilgan nikoh huquqiy ahamiyatga ega emas (Oila kodeksining 13-moddasi). U vasiyatnoma bo'yicha yoki marhum bilan birga yashab, kamida bir yil uning qaramog'ida bo'lgan mehnatga qobiliyatsiz boqim sifatida meros olishi mumkin (FKning 1141-moddasi).
Kim meros ola olmaydi?
Meros qoldiruvchini yoki boshqa merosxo'rlarni qasddan o'ldirgan, uning irodasi bajarilishiga to'sqinlik qilgan shaxslar, ota-onalik huquqidan mahrum etilgan ota-ona hamda meros qoldiruvchini ta'minlashdan bo'yin tovlaganlar. Bu holatlarni sud belgilaydi (FKning 1119-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1134–1141-moddalar — qonun bo'yicha merosxo'rlar navbatlarilex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1142–1143-moddalar — majburiy ulush va er (xotin) huquqlarilex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1119-modda — noloyiq merosxo'rlar; 1157-modda — egasiz mol-mulklex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Notariat to'g'risida»gi Qonuni — 63-modda — tirik qolgan er (xotin) ulushiga guvohnomalex.uz · 26-dekabr, 1996-yil · № 343-I
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 13-modda — nikoh FHDYo organlarida tuziladilex.uz · 30-aprel, 1998-yil
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.