Qisqacha
Vafotdan keyin olti oydan ko'p vaqt o'tgan bo'lsa ham, merosga bo'lgan huquqingizni yo'qotmagansiz. Amaldagi Fuqarolik kodeksiga ko'ra merosxo'r merosdan voz kechmasa, merosga meros ochilgan kundan ega bo'ladi (FKning 1145-moddasi), olti oy esa faqat notarius guvohnoma beradigan muddat (FKning 1146-moddasi). Shu sababli «muddatni tiklash» shart emas: meros ochilgan joydagi notariusga murojaat qiling. Sud boshqa merosxo'rlar hamma narsani o'z nomiga rasmiylashtirib olgan yoki qarindoshlikni sud tartibida tasdiqlash kerak bo'lgan hollarda kerak bo'ladi.
- FKda merosni qabul qilish muddati
- Belgilanmagan: huquq meros ochilgan kundan vujudga keladi
- Meros guvohnomasi
- 6 oy o'tgach beriladi; FK oxirgi muddatni belgilamaydi
- Boshqa merosxo'rlarga da'vo muddati
- Huquq buzilganini bilgan kundan 3 yil
- Notarius rad etsa
- 3 kun ichida yozma qaror, sudga shikoyat
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Merosxo'r keyinchalik merosdan voz kechmasa, vorislik huquqidan mahrum etilmasa va vasiyatnoma haqiqiy emas deb topilishi oqibatida huquqini yo'qotmasa, o'ziga tegishli merosga meros ochilgan vaqtdan e'tiboran ega bo'ladi (FKning 1145-moddasi — bu yerda va keyingi o'rinlarda Fuqarolik kodeksining ikkinchi qismi). Kodeksning amaldagi tahririda merosni qabul qilish uchun alohida muddat yo'q.
Meros ochilgan joydagi notarius merosxo'rning iltimosiga ko'ra merosga bo'lgan huquq to'g'risida guvohnoma berishi shart. U meros ochilgan kundan olti oy o'tgach beriladi (FKning 1146-moddasi). Guvohnoma berilmaydigan oxirgi muddatni FK belgilamaydi.
Merosdan istalgan vaqtda voz kechish mumkin, lekin faqat faol harakat — notariusga ariza berish orqali; bunday voz kechishni bekor qilib bo'lmaydi (FKning 1147-moddasi). Shunchaki hech narsa qilmaslik voz kechish hisoblanmaydi.
Olti oylik muddat ko'pincha merosni qabul qilish muddati bilan adashtiriladi. Amaldagi FKda olti oy — guvohnomani kutish vaqti, merosxo'r huquqini yo'qotadigan muddat emas.
Merosni boshqa merosxo'rlar rasmiylashtirib olgan bo'lsa
Qolgan merosxo'rlar, vasiyatnomani ijro etuvchi va notarius turgan joyi noma'lum merosxo'rlarni topish choralarini ko'rishi shart. Hozir bo'lmagan merosxo'r topilib, taqsimot haqida xabardor qilinganidan keyin uch oy ichida javob bermasa yoki meros ochilgan kundan bir yil davomida topilmasa, qolganlar merosni kelishuv asosida taqsimlashi mumkin — lekin faqat hozir bo'lmagan merosxo'rning ulushini ajratgan holda (FKning 1151-moddasi).
- Boshqa merosxo'rlar bilan kelishing. Qarindoshligini hujjat bilan tasdiqlay olmaydigan merosxo'r boshqa barcha merosxo'rlarning roziligi bilan guvohnomaga kiritilishi mumkin («Notariat to'g'risida»gi Qonunning 60-moddasi).
- Kelishib bo'lmasa, huquqlaringizni sudda himoya qiling: fuqarolik huquqlari, jumladan, huquqni tan olish va bitimni haqiqiy emas deb topish yo'li bilan himoya qilinadi (FK birinchi qismining 11-moddasi). Uy yoki kvartiraga bo'lgan huquq to'g'risidagi da'vo imorat joylashgan yerdagi sudga beriladi (FPKning 35-moddasi).
- Da'vo muddatiga e'tibor bering: u uch yil (FK birinchi qismining 150-moddasi) va huquqingiz buzilganini bilgan yoki bilishingiz lozim bo'lgan kundan boshlanadi (FK birinchi qismining 154-moddasi). Sabab uzrli bo'lib, muddatning oxirgi olti oyida yuz bergan bo'lsa, sud o'tkazib yuborilgan muddatni tiklashi mumkin (FK birinchi qismining 159-moddasi).
Qachon sudsiz bo'lmaydi
Sud alohida ish yuritish tartibida mulkiy huquqlarga ta'sir qiluvchi faktlarni, jumladan qarindoshlik aloqalari, qaramog'ida bo'lganlik, merosni qabul qilish va merosning ochilish joyi faktlarini aniqlaydi (FPKning 295-moddasi). Bu hujjatlarni boshqa yo'l bilan olish yoki tiklash imkoni bo'lmagandagina amalga oshiriladi. Ariza arizachining yashash joyidagi sudga beriladi va unda fakt nima uchun kerakligi ko'rsatiladi (FPKning 296-moddasi).
Notarius guvohnoma berishni rad etsa, murojaat qilingan kundan uch kundan kechiktirmay rad etish to'g'risida qaror chiqarishi, iltimosingizga ko'ra sabablarni yozma bayon qilishi va shikoyat tartibini tushuntirishi shart («Notariat to'g'risida»gi Qonunning 38-moddasi). Rad etish ustidan notarial idora joylashgan yerdagi sudga shikoyat qilinadi (Qonunning 39-moddasi); bunday ishlarni ma'muriy sud ko'radi (Ma'muriy sud ishlarini yuritish to'g'risidagi kodeksning 27-moddasi).
- Merosxo'r meros ochilganidan keyin uni rasmiylashtirishga ulgurmay vafot etsa, uning ulushiga bo'lgan huquq uning merosxo'rlariga o'tadi (meros transmissiyasi). Majburiy ulush olish huquqi bu zanjir orqali o'tmaydi (FKning 1140¹-moddasi).
- Merosxo'rlar noma'lum bo'lsa, mahalliy hokimiyat organlari yoki mahalla meros boshqaruvchisini tayinlash uchun notariusga murojaat qiladi (FKning 1144-moddasi).
- Merosxo'rlar bo'lmasa, hech kim meros olish huquqiga ega bo'lmasa yoki hammasi voz kechsa, mahalliy hokimiyat organi yoki fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organining arizasiga ko'ra sud meros ochilgan kundan uch yil o'tgach mol-mulkni egasiz deb topishi mumkin (FKning 1157-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Dastlabki olti oyda notariusga murojaat qilmagan merosxo'rlar.
- Chet elda ishlab, vafot haqida kech xabar topgan qarindoshlar.
- Oila a'zolari notariusga ular haqida aytmagan merosxo'rlar.
- O'z ulushini rasmiylashtirishga ulgurmagan merosxo'rning merosxo'rlari.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Yaxshi xabar: notariusga kech murojaat qilishning o'zi sizni merosdan mahrum qilmaydi. Lekin vaqt baribir sizga qarshi ishlaydi. Siz o'zingiz haqingizda ma'lum qilmaguningizcha boshqa merosxo'rlar guvohnoma olib, mol-mulkni o'z nomiga ro'yxatdan o'tkazishi va hatto sotib yuborishi mumkin, yangi mulkdor bilan nizolashish esa rasmiylashtirishdan oldin qarindoshlar bilan kelishishdan ancha qiyin.
Shuning uchun birinchi qadam — meros ochilgan joydagi notariusga borib, yozma ariza berish. Guvohnomalar sizsiz berilgani ma'lum bo'lsa, huquq buzilganini qachon bilganingizni tasdiqlovchi barcha dalillarni saqlang: uch yillik da'vo muddati shu sanadan boshlanadi. Qarindoshlik hujjatlarini oldindan tayyorlang — ishni sudga olib boradigan asosiy sabab aynan ularning yo'qligi.
Qarindoshlar o'rtasidagi sud nizosi odatda cho'zilib ketadi va barcha tomonlarga qimmatga tushadi, shuning uchun avval kelishishga, jumladan mediator yordamida harakat qilib ko'ring. Mol-mulk qayta rasmiylashtirilgan yoki sotilgan bo'lsa, yuristsiz bo'lmaydi: talablar va sudni to'g'ri tanlash kerak. Vaziyatingizni oldindan Traffic Law AI'da tahlil qilib ko'rishingiz mumkin.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Meros ochilgan joydagi notariusga murojaat qiling
Meros ishi ochilgan-ochilmaganini va guvohnomalar berilgan-berilmaganini bilib oling. Merosni qabul qilish va guvohnoma berish haqida yozma ariza bering.
Qarindoshlik dalillarini tayyorlang
Qarindoshlik zanjirini tasdiqlovchi tug'ilganlik va nikoh guvohnomalari. Hujjatlar bo'lmasa va ularni tiklab bo'lmasa, qarindoshlik faktini aniqlash haqida sudga ariza bering.
Boshqa merosxo'rlar bilan kelishishga harakat qiling
Barcha merosxo'rlarning roziligi bilan notarius sizni guvohnomaga kiritishi mumkin. Ulushingiz hisobga olingan taqsimot kelishuvi nizoni sudsiz hal qiladi.
Notarius rad etsa — qarorini oling
Sabablari ko'rsatilgan rad etish haqidagi yozma qarorni so'rang. Uning ustidan notarial idora joylashgan yerdagi ma'muriy sudga shikoyat qilish mumkin.
Huquqlar buzilgan bo'lsa — uch yil ichida da'vo qiling
Ulushga huquqni tan olish va berilgan guvohnomalarni haqiqiy emas deb topishni talab qiling. Uy yoki kvartiraga huquq haqidagi da'vo ko'chmas mulk joylashgan yerdagi sudga beriladi.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Meros qoldiruvchining o'lim to'g'risidagi guvohnomasi
- Qarindoshlik hujjatlari: tug'ilganlik, nikoh to'g'risidagi guvohnomalar
- Pasport yoki ID-karta
- Vafot yoki merosni boshqalar rasmiylashtirgani haqida qachon bilganingizni tasdiqlovchi dalillar (xatlar, yozishmalar, ma'lumotnomalar)
- Notariusning rad etish haqidagi qarori, agar bo'lsa
Muddatlar
- Merosga bo'lgan huquq to'g'risida guvohnoma berish
- Meros ochilgan kundan 6 oy o'tgach
- Boshqa merosxo'rlar bilan nizo bo'yicha da'vo muddati
- Huquq buzilganini bilgan kundan 3 yil
- Notariusning rad etish haqidagi qarori
- Murojaatdan keyin 3 kundan kechiktirmay
- Mol-mulkni egasiz deb topish
- Meros ochilgan kundan 3 yil o'tgach
Xavflar va muhim jihatlar
- O'zingiz haqingizda ma'lum qilmaguningizcha boshqa merosxo'rlar mol-mulkni rasmiylashtirib, sotib yuborishi mumkin.
- Uch yillik da'vo muddatining o'tishi, agar boshqa tomon bu haqda arz qilsa, da'voni rad etishga asos bo'ladi.
- Qarindoshlik hujjatlari bo'lmasa, qarindoshlik faktini sudda aniqlashga to'g'ri keladi.
- Merosxo'rlar bo'lmasa yoki hammasi voz kechsa, uch yildan keyin mol-mulk egasiz deb topilishi mumkin.
Misol: opa uyni ukasisiz rasmiylashtirgan
Farhod uch yil Rossiyada ishladi. Onasi Farg'onada vafot etdi, opasi Mohira esa notariusga boshqa merosxo'rlar yo'qligini aytib, butun uyga guvohnoma oldi. Farhod bu haqda uyga qaytgach bildi.
Qanday harakat qilish kerak
Farhod birinchi navbatdagi merosxo'r, uning huquqi onasi vafot etgan kundan vujudga kelgan. Avval u opasiga taqsimot bo'yicha kelishishni taklif qiladi. Mohira rozi bo'lmaydi va Farhod huquqi buzilganini bilgan kundan uch yil ichida uy joylashgan yerdagi sudga da'vo beradi: o'z ulushiga huquqni tan olish va opasining guvohnomasini shu qismda haqiqiy emas deb topishni so'raydi.
Ko'p beriladigan savollar
Otam vafotidan keyin 6 oyni o'tkazib yubordim. Merosdan mahrum bo'ldimmi?
Yo'q. Merosxo'r merosdan voz kechmasa, unga meros ochilgan kundan ega bo'ladi (FKning 1145-moddasi). Olti oy — merosni qabul qilish muddati emas, merosga bo'lgan huquq to'g'risidagi guvohnoma beriladigan muddat (FKning 1146-moddasi).
Merosni qabul qilish muddatini sud orqali tiklash kerakmi?
Amaldagi FK bunday muddatni belgilamaydi, shuning uchun tiklash ham talab etilmaydi: notariusga murojaat qilish kifoya. Sud qarindoshlik yoki merosni qabul qilish faktini aniqlash kerak bo'lsa (FPKning 295-moddasi) yoki boshqa merosxo'rlar huquqlaringizni buzgan bo'lsa kerak bo'ladi.
Akam butun kvartiraga guvohnoma olib bo'ldi. Nima qilay?
Taqsimot bo'yicha kelishishga harakat qiling. Bo'lmasa, huquqingiz buzilganini bilgan kundan uch yil ichida ulushga huquqni tan olish va guvohnomani haqiqiy emas deb topish haqida da'vo qiling (FK birinchi qismining 150, 154-moddalari).
Merosxo'r merosni rasmiylashtirishga ulgurmay vafot etdi. Uning ulushi kimga o'tadi?
Uning ulushiga huquq qonun bo'yicha merosxo'rlariga, agar barcha mol-mulki vasiyat qilingan bo'lsa — vasiyatnoma bo'yicha merosxo'rlariga o'tadi (FKning 1140¹-moddasi). Majburiy ulush olish huquqi bu zanjir orqali o'tmaydi.
Hech kim rasmiylashtirmasa, meros davlatga o'tib ketishi mumkinmi?
Merosxo'rlar bo'lmasa, hech kim meros olish huquqiga ega bo'lmasa yoki hammasi voz kechsa, mol-mulk egasiz deb topiladi. Buni mahalliy hokimiyat organi yoki fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organining arizasiga ko'ra meros ochilgan kundan uch yil o'tgach sud hal qiladi (FKning 1157-moddasi). Shuning uchun notariusga imkon qadar erta murojaat qilgan ma'qul.
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1145–1147-moddalar — merosni egallash va guvohnomalex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1140¹-modda — meros transmissiyasi; 1157-modda — egasiz mol-mulklex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 150–159-moddalar — da'vo muddatilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Notariat to'g'risida»gi Qonuni — 38–39-moddalar — notariusning rad etishi va ustidan shikoyatlex.uz · 26-dekabr, 1996-yil · № 343-I
- O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy sud ishlarini yuritish to'g'risidagi kodeksi — MSIYuTKning 27-moddasi — notarius rad etishi ustidan ma'muriy sudga shikoyatlex.uz · 25-yanvar, 2018-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — 295–296-moddalar — faktlarni sudda aniqlashlex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.