Qisqacha
O'zbekiston Fuqarolik kodeksiga ko'ra merosxo'r merosdan voz kechmasa, merosga meros ochilgan vaqtdan, ya'ni meros qoldiruvchi vafot etgan kundan e'tiboran ega bo'ladi (FKning 1145-moddasi). Huquqlarni rasmiylashtirish uchun marhumning oxirgi doimiy yashash joyidagi notariusga yozma murojaat qilish kerak. Merosga bo'lgan huquq to'g'risidagi guvohnoma meros ochilgan kundan olti oy o'tgach beriladi, undan oldin esa faqat notariusda boshqa merosxo'rlar yo'qligi haqida ma'lumot bo'lsa beriladi (FKning 1146-moddasi). Shundan so'ng kvartira yoki uyga bo'lgan huquq ro'yxatdan o'tkazuvchi organda qayd etilishi lozim.
- Qayerga murojaat qilinadi
- Meros qoldiruvchining oxirgi doimiy yashash joyidagi notariusga
- Guvohnoma qachon beriladi
- Meros ochilgan kundan 6 oy o'tgach
- Guvohnoma uchun davlat boji
- Har bir ko'chmas mulk yoki avtomobil uchun BHMning 50 foizi (220 000 so'm), boshqa mol-mulk uchun 30 foizi
- Daromad solig'i
- Meros yaqin qarindoshdan olingan bo'lsa, to'lanmaydi
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Vorislik vasiyat va qonun bo'yicha amalga oshiriladi. Qonun bo'yicha vorislik vasiyatnoma bo'lmasa yoki u butun merosning taqdirini belgilamasa qo'llaniladi (FKning 1112-moddasi — bu yerda va keyingi o'rinlarda Fuqarolik kodeksining ikkinchi qismi).
Meros fuqaro vafot etganda yoki sud uni vafot etgan deb e'lon qilganda ochiladi. Vafot etgan kun meros ochilgan vaqt, meros qoldiruvchining oxirgi doimiy yashash joyi esa merosning ochilish joyi hisoblanadi. Agar bu joy noma'lum bo'lsa, ko'chmas mulk yoki uning asosiy qismi joylashgan yer ochilish joyi bo'ladi (FKning 1116, 1117-moddalari).
Asosiy qoida: merosxo'r keyinchalik merosdan voz kechmasa, vorislik huquqidan mahrum etilmasa va vasiyatnoma haqiqiy emas deb topilishi oqibatida huquqini yo'qotmasa, o'ziga tegishli merosga meros ochilgan vaqtdan e'tiboran ega bo'ladi (FKning 1145-moddasi). Kodeksning amaldagi tahririda merosni «qabul qilish» uchun alohida muddat belgilanmagan.
Merosdan meros ochilgan kundan boshlab istalgan vaqtda meros ochilgan joydagi notariusga ariza berib voz kechish mumkin. Voz kechishni keyinchalik bekor qilish yoki qaytarib olish mumkin emas (FKning 1147-moddasi). Boshqa merosxo'rlar foydasiga voz kechish mumkin, ammo merosning bir qismidan yoki izohlar bilan voz kechishga yo'l qo'yilmaydi (FKning 1148-moddasi).
Merosga bo'lgan huquq to'g'risida guvohnomani qanday olish mumkin
Meros ochilgan joydagi notarius merosni qabul qilish yoki undan voz kechish haqidagi yozma arizalarni qabul qiladi va merosxo'rlarning yozma arizasiga ko'ra merosga bo'lgan huquq to'g'risida guvohnoma beradi («Notariat to'g'risida»gi Qonunning 50, 58-moddalari). Guvohnoma barcha merosxo'rlarga birgalikda yoki har biriga alohida berilishi mumkin.
Guvohnoma meros ochilgan kundan olti oy o'tgach beriladi. Agar notariusda murojaat qilganlardan boshqa merosxo'rlar yo'qligi to'g'risida ma'lumot bo'lsa, u muddat tugamasdan oldin ham berilishi mumkin (FKning 1146-moddasi).
- Qonun bo'yicha merosda notarius vafot faktini, meros ochilgan vaqt va joyni, vorislikka chaqirish uchun asos bo'ladigan qarindoshlik yoki nikohni, meros mol-mulkning tarkibi va joyini tekshiradi (Qonunning 60-moddasi).
- Vasiyatnoma bo'yicha merosda notarius vasiyatnoma borligini tekshiradi va majburiy ulush olish huquqiga ega shaxslar doirasini aniqlaydi (Qonunning 61-moddasi).
- Qarindoshligini hujjat bilan isbotlay olmaydigan merosxo'r dalillarni taqdim etgan boshqa barcha merosxo'rlarning yozma roziligi bilan guvohnomaga kiritilishi mumkin (Qonunning 60-moddasi).
Marhum nikohda bo'lgan bo'lsa, tirik qolgan er yoki xotin yozma ariza bilan notariusdan nikoh davomida orttirilgan mol-mulkning yarmiga mulk huquqi to'g'risida guvohnoma oladi (Qonunning 63-moddasi). Er yoki xotinning meros olish huquqi uning shu ulushga bo'lgan huquqiga daxl qilmaydi (FKning 1143-moddasi). Bunday ariza berilmasa, umumiy mol-mulkdagi ulush ajratilmaydi.
Guvohnoma — oxirgi qadam emas. Ko'chmas mulk bilan bog'liq bitimlar, shu jumladan merosni qabul qilib olish davlat ro'yxatidan o'tkazilishi kerak (FK birinchi qismining 111-moddasi), turar joyga bo'lgan huquqlar esa ko'chmas mulkka bo'lgan huquqlarni ro'yxatdan o'tkazuvchi organda qayd etiladi (UJKning 13-moddasi). Huquq ro'yxatdan o'tkazilmaguncha mulkni tasarruf etish qiyin bo'ladi: sotish yoki hadya shartnomasini tasdiqlashda notarius mulk huquqini tasdiqlovchi hujjatlarni tekshiradi (Qonunning 44-moddasi).
Davlat boji, soliqlar va meros qoldiruvchining qarzlari
«Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning ilovasiga ko'ra merosga bo'lgan huquq to'g'risidagi guvohnoma uchun meros ko'chmas mulk yoki avtomobil bo'lsa, har bir mol-mulk uchun BHMning 50 foizi (220 000 so'm), boshqa mol-mulk uchun BHMning 30 foizi (132 000 so'm) to'lanadi.
- Meros qoldiruvchi bilan birga yashagan, uning vafot etgan kunida shu uy-joyda doimiy yashash joyi bo'yicha ro'yxatda turgan va hozir ham shu yerda yashayotgan merosxo'rlar uy (kvartira) uchun guvohnomaga boj to'lamaydi («Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning 11-moddasi).
- Bankdagi omonatlar, sug'urta summalari, ish haqi summalari va jamg'arib boriladigan pensiya hisobvarag'idagi mablag'larga guvohnoma ham bojsiz beriladi (o'sha modda).
Jismoniy shaxslardan meros tartibida olingan daromadlarga soliq solinmaydi. Istisno — yaqin qarindosh bo'lmagan shaxslardan olingan ko'chmas mulk, avtomobil, qimmatli qog'ozlar va ustav fondidagi ulushlar (SKning 378-moddasi 11-bandi). Yaqin qarindoshlar — ota-ona, tug'ishgan va o'gay aka-uka va opa-singillar, er (xotin), farzandlar (shu jumladan farzandlikka olinganlar), bobo, buvi, nevaralar hamda er (xotin)ning ota-onasi (SKning 60-moddasi).
Mol-mulk bilan birga qarzlar ham o'tadi. Meros qoldiruvchining kreditorlari merosxo'rlarga talab qo'yishga haqli, merosxo'rlar esa o'zlariga o'tgan mol-mulk qiymati doirasida solidar javob beradi (FKning 1156-moddasi). Marhumning soliq qarzini merosxo'rlar meros qabul qilib olingan kundan e'tiboran bir yildan kechiktirmay uzishi shart, penya va jarimalar esa hisobdan chiqariladi (SKning 94-moddasi).
Qonun bo'yicha merosxo'rlardan istalgan biri merosni taqsimlashni talab qilishi mumkin. Taqsimot merosxo'rlarning kelishuviga ko'ra ulushlarga muvofiq, kelishuvga erishilmasa sud tartibida amalga oshiriladi (FKning 1150-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Marhumning farzandlari, eri (xotini) va ota-onasi — birinchi navbatdagi merosxo'rlar.
- Vasiyatnoma bo'yicha merosxo'rlar.
- Umumiy mol-mulkdagi o'z yarmini ajratib olishi kerak bo'lgan tirik qolgan er yoki xotin.
- Boshqa shaharda yoki chet elda yashayotgan merosxo'rlar.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Eng keng tarqalgan xato tushuncha — merosni qat'iy olti oy ichida «qabul qilish» kerak, aks holda u yo'qoladi, degan fikr. Amaldagi FKga ko'ra huquq meros ochilgan kundan vujudga keladi, olti oy esa notarius guvohnoma beradigan muddat. Lekin kechiktirmagan ma'qul: guvohnoma va huquqni ro'yxatdan o'tkazmasdan kvartirani sotish, hadya qilish yoki garovga qo'yishni rasmiylashtirib bo'lmaydi, vaqt o'tgan sari hujjat yig'ish esa qiyinlashadi.
Amalda ishni muddatlar emas, hujjatlar to'xtatib qo'yadi. Tug'ilganlik va nikoh guvohnomalaridagi familiyalar farqi, uyning yo'qolgan hujjatlari, boshqa shahardagi mol-mulk — bularning barchasini dastlabki haftalardayoq aniqlab olgan yaxshi. Qarindoshlik yoki boshqa faktni tasdiqlaydigan hujjat bo'lmasa, u sud orqali aniqlanadi va bu vaqt talab qiladi.
Marhum nikohda bo'lgan bo'lsa, avval tirik qolgan er yoki xotinning ulushi hal qilinadi, merosxo'rlar o'rtasida faqat qolgan qismi taqsimlanadi. Bu bosqichdagi xato barcha ulushlarni buzadi. Meros qoldiruvchining qarzlari va soliqlarini alohida tekshiring: ular merosxo'rlarga mol-mulk qiymati doirasida o'tadi. Vaziyat murakkab bo'lsa — bir nechta vasiyatnoma, chet eldagi merosxo'rlar, garovdagi mulk — uni oldindan yurist bilan yoki Traffic Law AI'da tahlil qiling.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
O'lim to'g'risidagi guvohnomani oling
Merosning ochilish joyini — marhumning oxirgi doimiy yashash joyini aniqlang. Meros ishini aynan shu yerdagi notarius yuritadi.
Hujjatlarni to'plang
Qarindoshlik yoki nikohni tasdiqlovchi hujjatlar, meros qoldiruvchining mol-mulkiga oid hujjatlar, agar bo'lsa, vasiyatnoma. Hujjatlardagi familiya va sanalar mos kelishini tekshiring.
Notariusga ariza bering
Meros ochilgan joydagi notariusga yozma murojaat qiling. Tirik qolgan er yoki xotin bir vaqtning o'zida umumiy mol-mulkdagi o'z ulushiga guvohnoma olish haqida ariza berishi mumkin.
Guvohnomani oling
Meros ochilgan kundan olti oy o'tgach notarius merosga bo'lgan huquq to'g'risida guvohnoma beradi. Imtiyoz bo'lmasa, davlat bojini to'lang.
Ko'chmas mulkka huquqni ro'yxatdan o'tkazing
Guvohnoma bilan ko'chmas mulkka bo'lgan huquqlarni ro'yxatdan o'tkazuvchi organga murojaat qiling. Huquq ro'yxatdan o'tkazilmaguncha kvartira yoki uyni tasarruf etish qiyin bo'ladi.
Taqsimot bo'yicha kelishing
Merosxo'rlar bir nechta bo'lsa, mol-mulkni ulushlarga muvofiq kelishuv asosida taqsimlang. Kelisha olmasangiz, taqsimotni sud amalga oshiradi.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Meros qoldiruvchining o'lim to'g'risidagi guvohnomasi
- Merosxo'rning pasporti yoki ID-kartasi
- Qarindoshlik yoki nikohni tasdiqlovchi hujjatlar: tug'ilganlik, nikoh to'g'risidagi guvohnomalar
- Mol-mulkka oid hujjatlar: ko'chmas mulkka ro'yxatdan o'tgan huquqlar haqidagi ko'chirma, avtomobil hujjatlari, omonatlar haqida ma'lumot
- Vasiyatnoma, agar bo'lsa
Muddatlar
- Merosga bo'lgan huquq to'g'risida guvohnoma berish
- Meros ochilgan kundan 6 oy o'tgach (boshqa merosxo'rlar bo'lmasa — oldinroq)
- Merosdan voz kechish
- Meros ochilgan kundan boshlab istalgan vaqtda
- Marhumning soliq qarzini uzish
- Meros qabul qilib olingan kundan 1 yildan kechiktirmay
Xavflar va muhim jihatlar
- Merosdan voz kechishni bekor qilish yoki qaytarib olish mumkin emas.
- Ko'chmas mulkka huquq ro'yxatdan o'tkazilmaguncha uni sotish yoki hadya qilishni rasmiylashtirish qiyin: notarius mulk huquqi hujjatlarini tekshiradi.
- Marhumning qarzlari merosxo'rlarga o'tgan mol-mulk qiymati doirasida o'tadi.
- Yaqin qarindosh bo'lmagan shaxsdan meros qolgan kvartira yoki avtomobil daromad solig'iga tortiladi.
- Tirik qolgan er yoki xotinning ulushi ajratilmasa, merosxo'rlarning ulushlari noto'g'ri hisoblanadi.
Misol: otadan qolgan kvartira
Dilnozaning otasi Samarqandda vafot etdi. Nikoh davomida sotib olingan kvartira uning nomida. Merosxo'rlar — xotini, Dilnoza va Toshkentda yashaydigan akasi Sherzod. Otaning ota-onasi hayot emas, vasiyatnoma yo'q.
Qanday harakat qilish kerak
Oila Samarqanddagi notariusga murojaat qiladi. Ona tirik qolgan xotin sifatida kvartiraning yarmiga mulk huquqi to'g'risida guvohnoma oladi. Ikkinchi yarmi birinchi navbatdagi uch merosxo'r — ona, Dilnoza va Sherzod o'rtasida teng taqsimlanadi. Olti oydan keyin notarius guvohnomalarni beradi. Ona va Dilnoza kvartirada yashagan va shu yerda ro'yxatda turgan, shu sababli kvartira uchun guvohnomaga davlat boji to'lamaydi. So'ngra hamma o'z ulushini ro'yxatdan o'tkazadi.
Ko'p beriladigan savollar
Merosni 6 oy ichida qabul qilish shartmi?
FKning amaldagi tahririda merosni qabul qilish muddati belgilanmagan: merosxo'r merosdan voz kechmasa, unga meros ochilgan kundan ega bo'ladi (FKning 1145-moddasi). Olti oy — notarius merosga bo'lgan huquq to'g'risida guvohnoma beradigan muddat (FKning 1146-moddasi).
Meros guvohnomasini olti oydan oldin olish mumkinmi?
Ha, agar notariusda murojaat qilganlardan boshqa merosxo'rlar yo'qligi to'g'risida ma'lumot bo'lsa. Bu qoida qonun bo'yicha ham, vasiyatnoma bo'yicha ham merosga tatbiq etiladi (FKning 1146-moddasi).
Merosdan soliq to'lash kerakmi?
Odatda yo'q: jismoniy shaxslardan meros tartibida olingan daromadlarga soliq solinmaydi. Istisno — yaqin qarindosh bo'lmagan shaxslardan olingan ko'chmas mulk, avtomobil, qimmatli qog'ozlar va ulushlar (SKning 378-moddasi 11-bandi).
Merosxo'rlar marhumning qarzlari uchun javob beradimi?
Ha, lekin faqat o'zlariga o'tgan mol-mulk qiymati doirasida. Kreditorlar merosxo'rlarga talab qo'yishi mumkin, ular solidar javob beradi (FKning 1156-moddasi). Marhumning soliq qarzi meros qabul qilib olingan kundan bir yil ichida uziladi (SKning 94-moddasi).
Merosdan qanday voz kechiladi?
Meros ochilgan joydagi notariusga ariza beriladi; vakil orqali — faqat ishonchnomada bu vakolat alohida ko'rsatilgan bo'lsa. Voz kechishni bekor qilib bo'lmaydi (FKning 1147-moddasi). Boshqa merosxo'r foydasiga voz kechish mumkin, ammo merosning bir qismidan voz kechish mumkin emas (FKning 1148-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1145–1156-moddalar — merosni egallash va guvohnomalex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1116–1117-moddalar — merosning ochilish vaqti va joyilex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Notariat to'g'risida»gi Qonuni — 50–63-moddalar — merosxo'rlarning arizalari va guvohnoma berishlex.uz · 26-dekabr, 1996-yil · № 343-I
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 111-modda — ko'chmas mulk bitimlarini davlat ro'yxatidan o'tkazishlex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining Uy-joy kodeksi — 13-modda — turar joyga mulk huquqini ro'yxatdan o'tkazishlex.uz · 24-dekabr, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi — 378-modda — soliq solinmaydigan daromadlar (meros)lex.uz · 30-dekabr, 2019-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 11-modda — meros guvohnomasi uchun davlat boji imtiyozlarilex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.