Ota-onani ta'minlash uchun aliment: bolalar qachon to'lashi shart

Bolalardan kim ta'minot talab qila oladi

Majburiyat o'zaro: ota-ona bolalarini boqadi, voyaga yetgan mehnatga layoqatli bolalar esa o'z ota-onasini ta'minlashi va ular haqida g'amxo'rlik qilishi shart (Oila kodeksi, keyingi o'rinlarda — OK, 109-modda). Ota yoki ona aliment talab qilishi uchun ikki shart birga bo'lishi kerak:

• u mehnatga layoqatsiz — amalda bu yosh bo'yicha pensiya yoki nogironlik haqidagi hujjatlar bilan tasdiqlanadi;
• u yordamga muhtoj — o'z daromadi turmush, davolanish va parvarish uchun yetmaydi.

To'lash majburiyati o'zi voyaga yetgan va mehnatga layoqatli farzandga yuklanadi. Ota-onaning davlat yoki nodavlat muassasasi, masalan qariyalar uyi qaramog'ida bo'lishi bolalarni g'amxo'rlik va moddiy yordam ko'rsatishdan ozod qilmaydi (OKning 109-moddasi).

Sud miqdorni qanday belgilaydi

Bu yerda voyaga yetmagan bolalarga alimentdagidek ish haqidan ulush qo'llanilmaydi. Bolalar ixtiyoriy yordam bermasa, ta'minot miqdorini sud bolalarning oilaviy va moddiy ahvolini — daromadi, o'z farzandlari va qaramog'idagi shaxslar borligini hisobga olib belgilaydi (OKning 110-moddasi).

• ota-ona da'voni faqat bitta farzandiga qo'ygan bo'lsa ham, sud barcha voyaga yetgan mehnatga layoqatli bolalarni hisobga oladi;
• miqdor MHTEKMning 11,75 foizidan kam bo'lishi mumkin emas — amaldagi MHTEKMda bu oyiga 159 800 so'm;
• qat'iy summada belgilangan aliment MHTEKM oshishiga mutanosib ravishda indeksatsiya qilinadi (OKning 144-moddasi);
• nizo uzil-kesil hal bo'lgunga qadar sudya vaqtincha to'lanadigan summa haqida ajrim chiqarishi mumkin, u darhol ijro etiladi (OKning 110-moddasi, FPKning 187-moddasi).

Keyinchalik ota-ona yoki farzandning moddiy yoki oilaviy ahvoli o'zgarsa, istalgan tomon suddan miqdorni o'zgartirishni yoki to'lashdan ozod qilishni so'rashi mumkin (OKning 146-moddasi).

Davolanish va parvarish uchun qo'shimcha xarajatlar

Har oylik ta'minotdan tashqari, voyaga yetgan mehnatga layoqatli bolalar ota-onaning kasalligi yoki boshqa uzrli sabablar bilan bog'liq qo'shimcha xarajatlarida — masalan, operatsiya, qimmat dori-darmon, qarovchi uchun — ishtirok etishi shart. Bolalar bu xarajatlarni ixtiyoriy qoplamasa, kerakli summa sud tartibida undirilishi mumkin (OKning 111-moddasi).

Bunday talab uchun cheklar, klinika bilan shartnomalar va shifokor tavsiyalarini saqlab qo'ying: sud aniq xarajatlarni undiradi va ular tasdiqlanishi kerak.

Farzand qachon to'lamasligi mumkin

Agar sud ota-onaning o'zi ota-onalik majburiyatlarini bajarishdan bo'yin tovlaganini aniqlasa, bolalarni mehnatga layoqatsiz, muhtoj ota-onasini ta'minlash majburiyatidan ozod qilishi mumkin (OKning 113-moddasi) — masalan, bolani tarbiyalamagan, boqmagan, unga aliment to'lamagan bo'lsa. Bu o'z-o'zidan bo'lmaydi: holatlar sudda isbotlanishi kerak.

Ota-onalik huquqidan mahrum qilingan ota-ona shu bolaga nisbatan qarindoshlikka asoslangan barcha huquqlardan, jumladan undan ta'minot olish huquqidan mahrum bo'ladi (OKning 81-moddasi). Bunday holda sudga ota-onalik huquqidan mahrum qilish haqidagi qarorni taqdim etish kifoya.

Sud tartibida undirilayotgan aliment to'lash sud ota-onaning mehnatga layoqati tiklanganini yoki yordamga muhtojligi tugaganini e'tirof etganda, shuningdek aliment oluvchi yoki to'lovchi vafot etganda to'xtaydi (OKning 147-moddasi).

Qanday rasmiylashtiriladi: kelishuv yoki sud

Eng oson yo'li — kelishib olish: ota-ona va farzand aliment to'lash to'g'risida yozma kelishuv tuzib, uni notarial tasdiqlaydi. Bunday kelishuv ijro varaqasi kuchiga ega (OKning 130 va 131-moddalari).

Kelishib bo'lmasa, ota yoki ona fuqarolik ishlari bo'yicha sudga farzandning yashash joyi yoki o'z yashash joyi bo'yicha da'vo beradi (FPKning 33 va 34-moddalari). Aliment undirish to'g'risidagi da'volar bo'yicha da'vogarlar davlat bojidan ozod («Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning 8-moddasi). Murojaatni istalgan vaqtda qilish mumkin, ammo aliment sudga murojaat qilingan paytdan boshlab undiriladi; o'tgan davr uchun — uch yildan ko'p bo'lmagan muddatga va faqat ota-ona yordam olishga harakat qilgani, farzand esa bo'yin tovlagani isbotlansa (OKning 136-moddasi).

Aliment undirish haqidagi ishlarni birinchi instansiya sudi tayyorgarlik tugaganidan keyin 20 kundan kechiktirmay ko'radi (FPKning 207-moddasi), hal qiluv qarori esa darhol ijro etiladi (FPKning 266-moddasi). To'lovchining aybi bilan kechiktirilgan har bir kun uchun to'lanmagan summaning 0,1 foizi miqdorida neustoyka hisoblanadi (OKning 142-moddasi), ota-onaga moddiy yordam berish haqidagi sud qarorini bajarmaslik esa jinoiy javobgarlikka sabab bo'ladi (OKning 116-moddasi).

Bu kimlarga tegishli

• Pensiya va daromadi yetmaydigan keksa ota-onalar hamda nogironligi bo'lgan ota-onalar.
• Ota-onasi ta'minot talab qilayotgan voyaga yetgan, mehnatga layoqatli farzandlar.
• Bolaligida ota-onasi tarbiyalamagan va boqmagan farzandlar.
• Bir nechta voyaga yetgan farzandi bor va yordamni adolatli taqsimlash kerak bo'lgan oilalar.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Asoslarni tekshiring

   Ota yoki ona mehnatga layoqatsiz (yosh bo'yicha pensiya yoki nogironlik) va yordamga muhtoj, farzand esa voyaga yetgan va mehnatga layoqatli.

2. 2

   Kelishuv taklif qiling

   Summa va to'lov tartibini notarius tasdiqlagan kelishuvda mustahkamlang — u ijro varaqasi kuchiga ega.

3. 3

   Hujjatlarni to'plang

   Farzandning tug'ilganlik guvohnomasi, pensiya yoki nogironlik hujjatlari, ota-onaning daromad va xarajatlari haqida ma'lumotnomalar, farzandlarning daromadi haqida ma'lumotlar.

4. 4

   Davlat bojisiz da'vo bering

   Fuqarolik ishlari bo'yicha sudga farzandning yoki o'z yashash joyingiz bo'yicha. Istagan summani ko'rsating va qarorgacha vaqtincha undirishni so'rang.

5. 5

   Qo'shimcha xarajatlarni undiring

   Operatsiya, dori-darmon yoki parvarish xarajatlarini cheklar va tibbiy hujjatlarni ilova qilib, alohida talab sifatida qo'yish mumkin.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: ikki o'g'ildan pensioner onaga aliment

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 109–111-moddalar — voyaga yetgan bolalarning ota-onaga ta'minot berish majburiyati, miqdori, qo'shimcha xarajatlarlex.uz · 30-aprel, 1998-yil
2. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 113, 81-moddalar — bolalarni ota-onaga ta'minot berishdan ozod qilish, ota-onalik huquqidan mahrum qilish oqibatlarilex.uz · 30-aprel, 1998-yil
3. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 116-modda — ota-onaga yordam berish haqidagi qarorni bajarmaganlik uchun javobgarliklex.uz · 30-aprel, 1998-yil
4. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 130, 131-moddalar — aliment to'lash to'g'risidagi notarial kelishuvlex.uz · 30-aprel, 1998-yil
5. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 136, 142, 144, 146, 147-moddalar — sud orqali undirish, neustoyka, indeksatsiya, o'zgartirish va tugatishlex.uz · 30-aprel, 1998-yil
6. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPK 33, 34, 187, 207, 266-moddalari — sudlovga tegishlilik, vaqtincha undirish, muddatlar, darhol ijrolex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
7. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 8-modda — aliment bo'yicha da'vogarlar davlat bojidan ozodlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
8. Prezidentning «Ish haqi, pensiyalar, stipendiyalar va nafaqalar miqdorini oshirish to'g'risida»gi PF-115-son Farmoni — 3-band — mehnatga haq to'lashning eng kam miqdorilex.uz · 23-iyun, 2026-yil · УП-115

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.