Qisqacha
Aliment qarzini davlat ijrochisi sud qarori yoki notarial kelishuvda belgilangan miqdordan kelib chiqib hisoblaydi, qarzdor ishlamagan yoki daromadini yashirsa — O'zbekistondagi o'rtacha ish haqi bo'yicha. To'lovchining aybi bilan kechiktirilgan har bir kun uchun to'lanmagan summaning 0,1 foizi miqdorida neustoyka hisoblanadi. Qarz ish haqidan (uning 70 foizigacha), hisobvaraqlardan va mol-mulkdan undiriladi, qarzdor qidiruvga beriladi va mamlakatdan chiqishi cheklanishi mumkin. Ikki oydan ortiq to'lamaslik 15 sutka ma'muriy qamoq yoki jamoat ishlariga, takroran esa jinoiy javobgarlikka olib keladi.
- Neustoyka
- Kechiktirilgan har bir kun uchun qarzning 0,1 foizi
- Ish haqidan ushlab qolish
- Aliment qarzida 70 foizgacha
- Undirish davri
- 3 yil, qarzdor aybdor bo'lsa — butun davr
- Javobgarlik
- 15 sutkagacha qamoq, keyin jinoiy
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qarz qanday hisoblanadi
Aliment qarzining miqdorini davlat ijrochisi sud qarori yoki notarial kelishuvda belgilangan aliment miqdoridan kelib chiqib aniqlaydi (Oila kodeksi, keyingi o'rinlarda — OK, 140-modda). Bolalar uchun aliment ulush tarzida belgilangan bo'lsa, qarz aliment undirilmagan davrdagi qarzdorning ish haqi va boshqa daromadidan hisoblanadi.
Qarzdor bu davrda ishlamagan yoki daromadini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etmagan bo'lsa, qarz undirilayotgan vaqtdagi O'zbekistondagi o'rtacha oylik ish haqi bo'yicha hisoblanadi. Bunday hisob taraflardan birining manfaatlariga jiddiy putur yetkazsa, u sudga murojaat qilishi mumkin va sud qarzning qat'iy summasini belgilashi mumkin (OKning 140-moddasi).
Ijro varaqasi yoki notarial kelishuv bo'yicha o'tgan davrdagi qarz hujjat undirish uchun taqdim etilgunga qadar o'tgan uch yil uchun undiriladi. Agar aliment qarzdorning aybi bilan undirilmagan bo'lsa, u uch yillik muddatdan qat'i nazar o'tgan barcha vaqt uchun undiriladi (OKning 139-moddasi). Aliment bo'yicha ijro hujjatlari to'lovlar belgilangan butun davr mobaynida o'z kuchini saqlaydi («Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to'g'risida»gi Qonunning 27-moddasi).
Sud qaroriga ko'ra to'lashi shart bo'lgan shaxsning aybi bilan qarz paydo bo'lsa, u aliment oluvchiga kechiktirilgan har bir kun uchun to'lanmagan summaning 0,1 foizi miqdorida neustoyka to'laydi, neustoyka bilan qoplanmagan zararlarni ham undirish mumkin (OKning 142-moddasi). Notarial kelishuv bo'yicha qarzda javobgarlik kelishuvning o'zida belgilanadi.
Qarz qanday undiriladi
- Avval qarz ish haqi va boshqa daromaddan, ular yetmasa — bank hisobvaraqlaridan va tashkilotlarga shartnoma bo'yicha o'tkazilgan mablag'lardan, so'ng undiruv qaratilishi mumkin bo'lgan har qanday mol-mulkdan undiriladi (OKning 139-moddasi).
- Odatda ish haqidan ko'pi bilan 50 foiz ushlab qolinadi, ammo aliment qarzini undirishda — haqiqatda hisoblangan ish haqining 70 foizigacha (Ijro to'g'risidagi Qonunning 66-moddasi).
- Qarzdorning hisobvaraqlarida odatda MHTEKMning yarmi miqdoridagi summaga undiruv qaratilmaydi, ammo aliment undirish haqidagi ijro hujjatlariga bu himoya tatbiq etilmaydi (shu Qonunning 47-moddasi).
- Qarzdorning turgan joyi noma'lum bo'lsa, davlat ijrochisi albatta uni qidiruvga beradi (shu Qonunning 42-moddasi).
- Ijro hujjati uzrsiz bajarilmasa, qarzdorning O'zbekistondan chiqishi vaqtincha cheklanishi mumkin (shu Qonunning 42¹-moddasi).
- Qarzdor bankrot deb topilsa ham, aliment undirish haqidagi ijro ishi tugatilmaydi (shu Qonunning 62-moddasi).
Chiqishni cheklash ijro hujjati talablari bajarilgandan keyin, shuningdek voyaga yetmagan bolalar uchun aliment oldindan to'langan yoki majburiyat qiymati kamida 250 BHM (110 000 000 so'm) bo'lgan garov bilan ta'minlangan bo'lsa, keyingi kundan kechiktirmay olib tashlanadi (shu Qonunning 42¹-moddasi). Doimiy yashash uchun yoki uch oydan ortiq muddatga chet elga ketayotgan shaxs, agar alimentni oldindan to'lamagan yoki garov rasmiylashtirmagan bo'lsa, aliment oluvchi bilan aliment to'lash to'g'risida kelishuv tuzishi shart (OKning 145-moddasi).
To'lamaslik uchun javobgarlik
- Sud qarori yoki sud buyrug'i bo'yicha undirilishi lozim bo'lgan alimentni jami ikki oydan ortiq to'lamaslik — 15 sutka ma'muriy qamoq yoki 120 soatgacha haq to'lanadigan jamoat ishlari, bu choralar qo'llanilmaydiganlarga 20 BHM (8 800 000 so'm) jarima (MJtKning 47⁴-moddasi). Jamoat ishlari uchun ish haqining yarmi aliment qarzini to'lashga yo'naltiriladi (MJtKning 28¹-moddasi).
- Ma'muriy jazodan keyin xuddi shu qilmish — ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yilgacha ozodlikdan mahrum qilish (JKning 122-moddasi).
- Aliment to'lashdan bo'yin tovlagani uchun ota yoki ona ota-onalik huquqidan mahrum qilinishi mumkin (OKning 79 va 116-moddalari), ammo bu uni bolani ta'minlash majburiyatidan ozod qilmaydi (OKning 81-moddasi).
Birinchi marta huquqbuzarlik sodir etgan shaxs ish ko'rilayotganda qarzni ixtiyoriy to'lasa, ma'muriy javobgarlikdan ozod qilinadi (MJtKning 47⁴-moddasi). Qarz to'liq to'langanda jinoiy javobgarlikdan ozod qilinadi (JKning 122-moddasi).
Qarzni kechirish yoki kamaytirish mumkinmi
Voyaga yetmagan bolalar uchun aliment qarzini taraflar kelishuvi bilan kechirish yoki kamaytirish mumkin emas — bu faqat boshqa aliment kelishuvlarida mumkin. Ammo sud to'lovchining da'vosiga ko'ra, agar u kasalligi yoki boshqa uzrli sabablarga ko'ra to'lamaganini va moddiy, oilaviy ahvoli qarzni to'lashga imkon bermasligini aniqlasa, uni qarzdan to'la yoki qisman ozod qilishi mumkin (OKning 141-moddasi).
Alimentni qarshi talablar, masalan aliment oluvchining to'lovchiga qarzi bilan hisobga o'tkazib bo'lmaydi (OKning 143-moddasi). Qarzdor ish, yashash joyi o'zgargani va qo'shimcha daromadi haqida uch kun ichida davlat ijrochisi va aliment oluvchini xabardor qilishi shart (OKning 138-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Aliment to'lanmay qo'yilgan aliment oluvchilar.
- Qarzi yig'ilib qolgan aliment to'lovchilar.
- Chet elga chiqishi cheklangan qarzdorlar.
- Xodimlar ish haqidan aliment ushlab qoluvchi ish beruvchilar.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Aliment oluvchi bo'lsangiz, qarz o'sishini kutmang. Ijro hujjatini Majburiy ijro byurosiga topshiring, qarzni hisoblashni so'rang va hisobni tekshiring. Qarzdor rasman ishlamasa, qarz mamlakatdagi o'rtacha ish haqidan hisoblanadi — bu ko'pincha «rasmiy maoshdan to'lashi» mumkin bo'lgan summadan ko'p. Kuniga 0,1 foiz neustoykani alohida talab qiling, rad etilsa — sud orqali.
Eng ta'sirli vositalar — chiqishni cheklash va ma'muriy javobgarlik. Chet elda ishlaydigan ko'plab qarzdorlar uchun chiqish taqiqi har qanday xatdan tezroq qarzni to'lashga majbur qiladi. Qarzdor birinchi marta huquqbuzarlik qilib, qarzni to'lasa, ma'muriy ish to'xtatilishi mumkin, shuning uchun bu xavf ham odatda ish beradi.
Aliment to'lovchi bo'lsangiz va kasallik yoki ishsiz qolganingiz sababli to'lay olmasangiz, to'lovni indamay to'xtatmang. Ahvolingiz o'zgargani sababli aliment miqdorini kamaytirish, uzrli sabab bo'lsa — qarzdan ozod qilish haqida da'vo bering. Sukut saqlash neustoyka, chiqish taqiqi va jinoiy ishga olib keladi. Vaziyatingizni yurist bilan yoki Traffic Law AI'da tahlil qilishingiz mumkin.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Hujjatni ijroga topshiring
Ijro varaqasi, sud buyrug'i yoki notarial kelishuvni Majburiy ijro byurosiga yoki qarzdorning ish beruvchisiga topshiring.
Qarz hisobini oling
Davlat ijrochisidan qarzni hisoblashni so'rang. O'rtacha ish haqi bo'yicha hisob aniq adolatsiz bo'lsa, taraf sudga murojaat qilishi mumkin.
Neustoyka talab qiling
Qarzdor aybi bilan kechiktirilgan har bir kun uchun — to'lanmagan summaning 0,1 foizi. U ixtiyoriy to'lamasa, sudga murojaat qiling.
Majburlov choralaridan foydalaning
Qarzdorning chiqishini cheklashni, turgan joyi noma'lum bo'lsa — uni qidiruvga berishni so'rang.
Ataylab to'lamaslik haqida xabar bering
Ikki oydan ortiq to'lamaslik ma'muriy, undan keyin esa jinoiy javobgarlikka asos bo'ladi.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Ijro varaqasi, sud buyrug'i yoki aliment to'lash to'g'risidagi notarial kelishuv
- Bolaning tug'ilganlik haqidagi guvohnomasi
- Kelib tushgan to'lovlar haqida ma'lumotlar: ko'chirmalar, kvitansiyalar
- Qarzdorning ishi, daromadi, mol-mulki va safarlari haqida ma'lum ma'lumotlar
- Undiruvchining pasporti yoki ID-kartasi
Muddatlar
- Neustoyka
- Kechiktirilgan har bir kun uchun
- Javobgarlik asosi
- Jami 2 oydan ortiq to'lamaslik
- O'tgan davr qarzini undirish
- Hujjat taqdim etilgunga qadar 3 yil, qarzdor aybdor bo'lsa — butun davr
- Ish joyi o'zgargani haqida xabar
- 3 kun
- Chiqish taqiqini olib tashlash
- To'lov yoki garovdan keyingi kundan kechiktirmay
Xavflar va muhim jihatlar
- Qarzdor uchun: kuniga 0,1 foiz neustoyka qarzni har kuni oshiradi.
- Qarzdor uchun: chiqishni cheklash, qidiruv va ish haqining 70 foizigacha ushlab qolinishi.
- Qarzdor uchun: ma'muriy qamoq, keyin jinoiy javobgarlik va ota-onalik huquqidan mahrum qilish.
- Aliment oluvchi uchun: qarzdor aybdor bo'lmasa, ijro varaqasi yoki notarial kelishuv bo'yicha qarz faqat uch yil uchun undiriladi.
Misol: qarzdor chet elga ishlashga otlangan
Shahlo o'g'li uchun sud buyrug'i bo'yicha aliment oladi, ammo sobiq eri Otabek sakkiz oydan beri hech narsa to'lamaydi va rasman ishlamaydi. Shahlo uning chet elga ishlashga ketmoqchi ekanini bilib qoladi.
Qanday harakat qilish kerak
Shahlo Majburiy ijro byurosiga murojaat qiladi. Otabekning daromadi haqida hujjat yo'qligi sababli davlat ijrochisi qarzni O'zbekistondagi o'rtacha ish haqidan kelib chiqib hisoblaydi va uning chiqishini vaqtincha cheklash haqida qaror chiqaradi. Ketish uchun Otabek qarzni to'lashi, kelajak uchun cheklovni olib tashlash maqsadida esa alimentni oldindan to'lashi yoki qiymati kamida 250 BHM bo'lgan garovni rasmiylashtirishi kerak. Bundan tashqari, Shahlo kechiktirilgan har bir kun uchun 0,1 foiz neustoyka talab qilishga haqli.
Ko'p beriladigan savollar
Qarzdor hech qayerda ishlamasa, aliment qarzi qanday hisoblanadi?
Undirish vaqtidagi O'zbekistondagi o'rtacha oylik ish haqi bo'yicha (OKning 140-moddasi). Bunday hisob taraflardan birining manfaatlariga jiddiy putur yetkazsa, sud qarzning qat'iy summasini belgilashi mumkin.
Aliment qarzi tufayli chet elga chiqarmasliklari mumkinmi?
Ha. Ijro hujjati uzrsiz bajarilmasa, davlat ijrochisi qarzdorning O'zbekistondan chiqishini vaqtincha cheklashga haqli (Ijro to'g'risidagi Qonunning 42¹-moddasi). Cheklov qarz to'langach, shuningdek aliment oldindan to'langan yoki kamida 250 BHMlik garov rasmiylashtirilganda olib tashlanadi.
Alimentni kechiktirganlik uchun qanday neustoyka bor?
Sud qarori bo'yicha to'lovchi o'z aybi bilan qarzdor bo'lsa, aliment oluvchiga kechiktirilgan har bir kun uchun to'lanmagan summaning 0,1 foizini to'laydi, neustoykadan ortiq zararlarni ham undirish mumkin (OKning 142-moddasi).
Aliment to'lamagani uchun qamashlari mumkinmi?
Ikki oydan ortiq to'lamaslik — 15 sutka ma'muriy qamoq yoki jamoat ishlari, aks holda 20 BHM jarima (MJtKning 47⁴-moddasi). Ma'muriy jazodan keyin takroran — ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yilgacha ozodlikdan mahrum qilish (JKning 122-moddasi). Qarz to'liq to'lansa, jinoiy javobgarlikdan ozod qilinadi.
Aliment qarzini kechirish mumkinmi?
Voyaga yetmagan bolalar uchun aliment qarzini taraflar kelishuvi bilan kechirib bo'lmaydi. Sud to'lovchining da'vosiga ko'ra, agar u kasallik yoki boshqa uzrli sabab bilan to'lamagan va qarzni to'lashga imkoni bo'lmasa, uni qarzdan to'la yoki qisman ozod qilishi mumkin (OKning 141-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 138–145-moddalar — aliment qarzi, neustoyka, qarzdan ozod qilishlex.uz · 30-aprel, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 79, 81, 116-moddalar — alimentdan bo'yin tovlaganlik uchun ota-onalik huquqidan mahrum qilishlex.uz · 30-aprel, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to'g'risida»gi Qonuni — 27–66-moddalar — 70 foizgacha ushlab qolish, qidiruv, chiqishni cheklashlex.uz · 29-avgust, 2001-yil · № 258-II
- O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi — MJtK 47⁴, 28¹-moddalari — qamoq, jamoat ishlari, jarimalex.uz · 22-sentabr, 1994-yil
- O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi — JK 122-moddasi — voyaga yetmaganlarni ta'minlashdan bo'yin tovlashlex.uz · 22-sentabr, 1994-yil
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.