O'zbekistonda bolalar uchun aliment: miqdori va undirish tartibi

Qonunda nima deyilgan

Ota-ona voyaga yetmagan bolalarini ta'minlashi shart va bu borada ota bilan onaning majburiyatlari teng (Oila kodeksi, keyingi o'rinlarda — OK, 96 va 97-moddalar). Agar ota yoki ona bu majburiyatni ixtiyoriy bajarmasa, aliment sudning hal qiluv qarori yoki sud buyrug'i asosida undiriladi. Ota-onadan hech biri sudga murojaat qilmagan bo'lsa, vasiylik va homiylik organi hamda o'n to'rt yoshga to'lgan bolaning o'zi ham da'vo qo'zg'atishga haqli.

Ota-ona o'rtasida kelishuv bo'lmasa, sud alimentni ota yoki onaning har oydagi ish haqi va (yoki) boshqa daromadidan quyidagi miqdorda undiradi (OKning 99-moddasi):

• bir bola uchun — to'rtdan bir qismi;
• ikki bola uchun — uchdan bir qismi;
• uch va undan ortiq bola uchun — yarmi.

Sud taraflarning moddiy va oilaviy ahvolini hisobga olib, bu ulushlarni kamaytirishi yoki ko'paytirishi mumkin. Biroq har bir bola uchun aliment mehnatga haq to'lashning eng kam miqdori (MHTEKM)ning 26,5 foizidan kam bo'lishi mumkin emas: amaldagi MHTEKMda bu oyiga 360 400 so'm.

Aliment O'zbekistonda va undan tashqarida pul yoki natura tarzida olingan barcha turdagi daromadlardan ushlab qolinadi. Chet el valyutasidagi daromad aliment undiriladigan kunda amalda bo'lgan Markaziy bankning rasmiy kursi bo'yicha so'mda hisoblanadi (OKning 104-moddasi).

Agar ota yoki onaning daromadi doimiy bo'lmasa, o'zgarib tursa, uning bir qismi natura tarzida olinsa, rasman belgilangan ish haqi bo'lmasa yoki ulush tarzida undirishning imkoni bo'lmasa, sud alimentni har oyda to'lanadigan qat'iy pul summasida belgilashi mumkin (OKning 102-moddasi).

Alimentni olishning to'rt yo'li

• Ixtiyoriy to'lash. Aliment to'lovchi pulni o'zi o'tkazadi yoki ish joyiga ariza beradi va buxgalteriya qonunda belgilangan ulushlarda aliment ushlab qoladi (OKning 135-moddasi). Bu aliment oluvchini istalgan vaqtda sudga murojaat qilish huquqidan mahrum etmaydi.
• Notarial kelishuv. Aliment to'lash to'g'risidagi kelishuv yozma shaklda tuzilib, notarial tartibda tasdiqlanadi va ijro varaqasi kuchiga ega bo'ladi (OKning 131-moddasi). Voyaga yetmagan bolalar uchun kelishilgan summa sud undirib beradigan miqdordan kam bo'lishi mumkin emas (OKning 133-moddasi). Bunday kelishuvni tasdiqlash uchun davlat boji olinmaydi.
• Sud buyrug'i. Nizo bo'lmasa, talab otalikni belgilash yoki uchinchi shaxslarni jalb qilish bilan bog'liq bo'lmasa qo'llaniladi (Fuqarolik protsessual kodeksi — FPKning 171-moddasi). Sudya buyruqni taraflarni chaqirmasdan uch kun ichida beradi (FPKning 177-moddasi), aliment undirish haqidagi sud buyrug'i esa darhol ijro etiladi (FPKning 170-moddasi).
• Da'vo arizasi. Miqdor bo'yicha nizo bo'lsa, qat'iy summa so'ralsa yoki otalik ham belgilanishi kerak bo'lsa beriladi. Aliment ishlari ishni sud muhokamasiga tayyorlash tugaganidan keyin 20 kundan kechiktirmay ko'riladi (FPKning 207-moddasi), aliment undirish haqidagi hal qiluv qarori darhol ijro etiladi (FPKning 266-moddasi).

Aliment undirish to'g'risidagi da'vo fuqarolik ishlari bo'yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga javobgarning yashash joyi bo'yicha yoki da'vogarning o'z yashash joyi bo'yicha beriladi (FPKning 33 va 34-moddalari). Sud buyrug'i haqidagi ariza ham shu sudlovga tegishlilik qoidalari bo'yicha beriladi (FPKning 172-moddasi). Aliment undirish to'g'risidagi da'volar bo'yicha da'vogarlar davlat bojidan ozod qilingan («Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning 8-moddasi).

Qarzdor sud buyrug'ining nusxasini olgan kundan boshlab o'n kun ichida e'tiroz yuborsa, buyruq bekor qilinadi va talabni da'vo tartibida qo'yish mumkin bo'ladi (FPKning 181-moddasi). Da'voda darhol ish hal bo'lgunga qadar vaqtincha aliment undirishni so'rang (FPKning 187-moddasi, OKning 112-moddasi).

Aliment qachondan va qachongacha to'lanadi

Aliment undirish haqida sudga istalgan vaqtda murojaat qilish mumkin, bunda da'vo muddati qo'llanilmaydi (OKning 136-moddasi). Ammo aliment sudga murojaat qilingan paytdan boshlab undiriladi. O'tgan davr uchun aliment sudga murojaat qilingan paytdan oldingi uch yil doirasida va faqat sud siz ilgari ham mablag' olish choralarini ko'rganingiz, to'lovchi esa bo'yin tovlaganini aniqlasa undiriladi.

Sud tartibida undiriladigan aliment bola voyaga yetganda yoki undan oldin to'la muomala layoqatiga ega bo'lganda, bola farzandlikka olinganda, shuningdek aliment oluvchi yoki to'lovchi vafot etganda to'xtatiladi (OKning 147-moddasi).

Sud qaroridan keyin taraflardan birining moddiy yoki oilaviy ahvoli o'zgarsa, har qaysi taraf aliment miqdorini o'zgartirishni so'rab sudga murojaat qilishi mumkin (OKning 146-moddasi). Masalan, to'lovchining boshqa voyaga yetmagan bolalari bo'lib, ular aliment olayotgan bolalardan kamroq ta'minlanib qolsa, to'lovchi nogironligi bo'lgan va moddiy qiynalayotgan shaxs bo'lsa yoki aliment oluvchi mustaqil daromadga ega bo'lsa, sud aliment miqdorini kamaytirishi mumkin (OKning 105-moddasi).

Sud qaroriga ko'ra qat'iy pul summasida undirilayotgan aliment ushlab qolinayotgan joyda MHTEKMning oshishiga mutanosib ravishda indeksatsiya qilinadi (OKning 144-moddasi).

Aliment to'lanmasa nima qilish kerak

• Ish beruvchi ijro varaqasi yoki notarial kelishuv asosida har oyda aliment ushlab qolishi va uni ish haqi to'langan kundan boshlab uch kundan kechiktirmay aliment oluvchiga o'tkazishi shart (OKning 137-moddasi). Ijro hujjatini ish beruvchiga undiruvchining o'zi ham topshirishi mumkin («Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to'g'risida»gi Qonunning 64-moddasi).
• Aliment to'lovchi ish, o'qish yoki yashash joyi o'zgarganligi, shuningdek qo'shimcha daromadi haqida davlat ijrochisini va aliment oluvchini uch kun ichida xabardor qilishi shart (OKning 138-moddasi).
• Sud qaroriga ko'ra to'lashi shart bo'lgan shaxsning aybi bilan qarz paydo bo'lsa, kechiktirilgan har bir kun uchun to'lanmagan summaning 0,1 foizi miqdorida neustoyka undiriladi (OKning 142-moddasi).
• Aliment bo'yicha qarzdorning turgan joyi noma'lum bo'lsa, u albatta qidiruvga beriladi, ijro hujjati uzrsiz bajarilmasa, uning O'zbekistondan chiqishi vaqtincha cheklanishi mumkin (Sud hujjatlarini ijro etish to'g'risidagi Qonunning 42 va 42¹-moddalari).
• Alimentni jami bo'lib ikki oydan ortiq to'lamaslik o'n besh sutka ma'muriy qamoq yoki 120 soatgacha haq to'lanadigan jamoat ishlariga, bu choralar qo'llanilmaydigan shaxslarga esa 20 BHM (8 800 000 so'm) jarimaga sabab bo'ladi (MJtKning 47⁴-moddasi). Ma'muriy jazodan keyin yana bo'yin tovlash jinoiy javobgarlikka olib keladi (JKning 122-moddasi).

Bu kimlarga tegishli

• Nikohdan ajralgach yoki alohida yashay boshlagach bola o'zi bilan qolgan ota yoki ona.
• Bolaning otasi bilan nikohda bo'lmagan onalar — otalik belgilangandan keyin.
• Aliment to'layotgan va o'z majburiyatlarini bilmoqchi bo'lgan ota-onalar.
• Vasiylik va homiylik organlari hamda o'zi da'vo qo'zg'atishga haqli bo'lgan 14 yoshdan katta bolalar.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Kelishishga harakat qiling

   Ikkinchi tomon to'lashga tayyor bo'lsa, notariusda aliment to'lash to'g'risidagi kelishuvni rasmiylashtiring. U ijro varaqasi kuchiga ega, bolalar uchun summa esa sud belgilaydigan miqdordan kam bo'lishi mumkin emas.

2. 2

   Sudga murojaat usulini tanlang

   Nizo bo'lmasa va ota tug'ilganlik haqidagi guvohnomada yozilgan bo'lsa — sud buyrug'i berish to'g'risida ariza. Nizo bo'lsa, qat'iy summa yoki otalikni belgilash kerak bo'lsa — da'vo arizasi.

3. 3

   Hujjatlarni tayyorlang

   Bolalarning tug'ilganlik haqidagi guvohnomalari, shaxsni tasdiqlovchi hujjat, nikoh yoki nikohdan ajralganlik haqidagi guvohnoma, ikkinchi tomonning yashash joyi, ishi va daromadi haqida sizga ma'lum ma'lumotlar.

4. 4

   Fuqarolik ishlari bo'yicha sudga ariza bering

   Javobgarning yoki o'zingizning yashash joyingiz bo'yicha. Aliment da'vosi uchun da'vogar davlat boji to'lamaydi. Da'voda qaror chiqqunga qadar vaqtincha aliment undirishni so'rang.

5. 5

   Hujjatni ijroga yuboring

   Iltimosingizga ko'ra sud buyrug'ini sudning o'zi ijroga yuboradi. Ijro hujjatini qarzdorning ish beruvchisiga yoki Majburiy ijro byurosiga topshirish mumkin.

6. 6

   To'lovlarni nazorat qiling

   Pul kelmay qolsa, davlat ijrochisiga murojaat qiling: u qarzni hisoblab, majburiy ijro choralarini qo'llaydi. Kechiktirilgan har bir kun uchun 0,1 foiz neustoyka undirish mumkin.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: ikki bolaga sud buyrug'i orqali aliment

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 96–112-moddalar — bolalarni ta'minlash majburiyati va aliment miqdorilex.uz · 30-aprel, 1998-yil
2. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 131–147-moddalar — kelishuv, sud orqali undirish, indeksatsiya, tugatishlex.uz · 30-aprel, 1998-yil
3. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 137, 138, 142-moddalar — alimentni ushlab qolish va kechiktirish uchun neustoykalex.uz · 30-aprel, 1998-yil
4. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPK 170–181-moddalar — sud buyrug'i; 34, 187, 207, 266-moddalar — aliment da'vosilex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
5. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 8-modda — aliment bo'yicha da'vogarlar davlat bojidan ozodlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
6. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — Ilova — davlat boji stavkalari, jumladan notarial harakatlar uchunlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
7. O'zbekiston Respublikasining «Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to'g'risida»gi Qonuni — 42, 42¹, 64-moddalar — qarzdorni qidirish, chiqishni cheklash, ish haqidan ushlab qolishlex.uz · 29-avgust, 2001-yil · № 258-II
8. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi — 47⁴-modda — voyaga yetmaganlarni ta'minlashdan bo'yin tovlashlex.uz · 22-sentabr, 1994-yil
9. O'zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi — JK 122-moddasi — aliment to'lashdan bo'yin tovlashlex.uz · 22-sentabr, 1994-yil
10. Prezidentning «Ish haqi, pensiyalar, stipendiyalar va nafaqalar miqdorini oshirish to'g'risida»gi PF-115-son Farmoni — 3-band — mehnatga haq to'lashning eng kam miqdorilex.uz · 23-iyun, 2026-yil · УП-115

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.