• Oila huquqi •

Ota-onalik huquqidan qanday mahrum qilinadi va bu nimani o'zgartiradi

Yangilangan: 3-noyabr, 2026-yilRasmiy manbalar bilan solishtirilganTayyorladi: Traffic Law yuridik tahririyati

Qisqacha

Ota-onalik huquqidan faqat sud va faqat Oila kodeksining 79-moddasidagi asoslar bo'yicha mahrum qiladi: ota-onalik majburiyatlaridan, jumladan aliment to'lashdan bo'yin tovlash, bolani tug'ruqxona yoki muassasadan olib ketishdan bosh tortish, huquqni suiiste'mol qilish va shafqatsiz muomala, muttasil ichkilikbozlik yoki giyohvandlik, bola yoki er (xotin) hayoti yoxud sog'lig'iga qarshi qasddan jinoyat. Da'voni ikkinchi ota yoki ona, prokuror, vasiylik organi va bolalar huquqini himoya qiluvchi boshqa organlar beradi. Mahrum qilingan ota yoki ona bola bilan qarindoshlikka asoslangan barcha huquqlarni yo'qotadi, ammo uni ta'minlash majburiyati saqlanadi — sud aliment masalasini darhol hal qiladi. Xulq-atvorini o'zgartirgan ota yoki onaning huquqi sud orqali tiklanishi mumkin, 10 yoshga to'lgan bola esa bunga rozilik berishi kerak.

Kim hal qiladi: Faqat sud, prokuror va vasiylik organi ishtirokida
Da'voni kim beradi: Ikkinchi ota yoki ona, prokuror, vasiylik organi va boshq.
Aliment: Mahrum qilingandan keyin ham to'lanadi — sud buni darhol hal qiladi
Farzandlikka olish: Mahrum qilish haqidagi qarordan kamida 6 oy o'tgach
Huquqni tiklash: Sud orqali; 10 yoshdan — faqat bolaning roziligi bilan

Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?

AI yuristdan so'rash

Qaysi hollarda ota-onalik huquqidan mahrum qilinadi

Ota-onalik huquqidan mahrum qilish — eng og'ir chora. Oila kodeksi (keyingi o'rinlarda — OK) asoslarning yopiq ro'yxatini belgilaydi: ota-ona (ulardan biri) quyidagi hollarda huquqdan mahrum qilinishi mumkin (OKning 79-moddasi):

ota-onalik majburiyatlarini bajarishdan, shu jumladan aliment to'lashdan bo'yin tovlasa;
uzrsiz sabablarga ko'ra bolani tug'ruqxona, kasalxona, tarbiya yoki ijtimoiy himoya muassasasi yoxud shunga o'xshash muassasadan olib ketishdan bosh tortsa;
ota-onalik huquqini suiiste'mol qilsa, bolalarga shafqatsiz muomalada bo'lsa, ularga jismoniy yoki ruhiy zo'ravonlik qilsa;
muttasil ichkilikbozlik yoki giyohvandlikka mubtalo bo'lsa;
o'z bolalari yoki eri (xotini)ning hayoti yoxud sog'lig'iga qarshi qasddan jinoyat sodir etgan bo'lsa.

Kodeks alohida belgilaydiki, voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj bolalarga aliment to'lash haqidagi sud qarorini bajarishdan bo'yin tovlagan shaxs 79-moddaga asosan ota-onalik huquqidan mahrum qilinishi yoki jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin (OKning 116-moddasi).

«Mumkin» so'zi muhim: asos bo'lgan taqdirda ham sud butun vaziyatni va bolaning manfaatlarini baholaydi. Alimentni bir marta kechiktirish yoki sobiq er-xotin o'rtasidagi janjalning o'zi mahrum qilishga olib kelmaydi — muntazam xatti-harakat isbotlanishi kerak.

Da'voni kim beradi va ish qanday ko'riladi

Ota-onalik huquqidan mahrum qilish faqat sud tartibida amalga oshiriladi. Da'voni ota yoki ona (yoki ularning o'rnini bosuvchi shaxslar), prokuror, shuningdek bolalar huquqini himoya qilish majburiyati yuklatilgan organ va muassasalar — vasiylik va homiylik organi, bolalar masalalari bo'yicha komissiya, yetim bolalar muassasasi va boshqalar berishi mumkin (OKning 80-moddasi). Bobo, buvi va boshqa qarindoshlar bu ro'yxatda to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatilmagan — ular vasiylik organiga yoki prokurorga murojaat qilishi mumkin.

Ish albatta prokuror hamda vasiylik va homiylik organi ishtirokida ko'riladi (OKning 80-moddasi).
Vasiylik organi bola va uni tarbiyalashga da'vogar shaxsning turmush sharoitini tekshiradi va sudga tekshiruv dalolatnomasi hamda nizo bo'yicha xulosa taqdim etadi (OKning 88-moddasi).
Sud bir vaqtning o'zida mahrum qilinayotgan ota yoki onadan bola ta'minoti uchun aliment undirish masalasini hal qiladi (OKning 80-moddasi).
Ota yoki ona harakatida jinoyat alomatlarini aniqlasa, sud bu haqda prokurorga xabar berishi shart (OKning 80-moddasi).
Qaror qonuniy kuchga kirgach, uch kun ichida sud uning ko'chirmasini bola tug'ilishi qayd etilgan FHDYo organiga yuboradi (OKning 80-moddasi).

Bolaning hayoti yoki sog'lig'iga bevosita xavf bo'lsa, vasiylik organi fuqarolar o'zini o'zi boshqarish organining hujjati asosida bolani ota-onadan zudlik bilan olishga haqli. Shundan keyin u darhol prokurorga xabar berishi, bolani vaqtincha joylashtirishi va yetti kun ichida ota-onalik huquqidan mahrum qilish yoki uni cheklash haqida sudga da'vo bilan murojaat qilishi shart (OKning 87-moddasi).

Oqibatlar: ota-ona nimani yo'qotadi, bola nimani saqlaydi

Huquqdan mahrum qilingan ota yoki ona shu bolaga nisbatan qarindoshlikka asoslangan barcha huquqlarni yo'qotadi: uni tarbiyalash, kelajakda undan ta'minot olish, shuningdek bolali fuqarolar uchun belgilangan imtiyoz va nafaqalarni olish huquqini (OKning 81-moddasi).

Bolani ta'minlash majburiyati saqlanadi: aliment avvalgidek to'lanadi (OKning 81-moddasi). Kelishuv bo'lmasa, sud uni daromaddan ulushda undiradi — bitta bolaga to'rtdan bir, ikkitasiga uchdan bir, uch va undan ortig'iga yarmi (OKning 99-moddasi).
Bola, agar farzandlikka olinmagan bo'lsa, turar joyga mulk yoki undan foydalanish huquqini, shuningdek qarindoshlikka asoslangan mulkiy huquqlarini, jumladan meros olish huquqini saqlab qoladi (OKning 81-moddasi).
Mahrum qilingan ota yoki onaning bola bilan birga yashash-yashamasligi masalasini sud uy-joy qonunchiligiga ko'ra hal qiladi (OKning 81-moddasi).
Bolani ikkinchi ota yoki onaga berishning imkoni bo'lmasa yoki ikkalasi ham mahrum qilinsa, bola vasiylik organi qaramog'iga beriladi (OKning 81-moddasi).
Bolani mahrum qilish haqidagi qarordan kamida olti oy o'tgach farzandlikka olish mumkin (OKning 81-moddasi), bunda mahrum qilingan ota yoki onaning roziligi talab qilinmaydi (OKning 160-moddasi). Huquqdan mahrum qilingan shaxsning o'zi farzandlikka oluvchi bo'la olmaydi (OKning 152-moddasi).

Ota-onalik huquqini cheklash — yumshoqroq chora

Sud ota yoki onani huquqdan mahrum qilmay turib, bolani undan olishi mumkin — bu ota-onalik huquqini cheklash (OKning 83-moddasi). U ikki holatda qo'llanadi: bolani ota yoki ona bilan qoldirish unga bog'liq bo'lmagan sabablarga ko'ra (ruhiy buzilish, boshqa surunkali kasallik, og'ir holatlar) xavfli bo'lsa yoki uning xulq-atvori tufayli xavfli bo'lsa-yu, mahrum qilish uchun asoslar hali yetarli bo'lmasa.

Cheklash haqidagi da'voni kengroq doiradagi shaxslar berishi mumkin: bolaning yaqin qarindoshlari, bolalar huquqini himoya qiluvchi organ va muassasalar, bog'cha, maktab va boshqa muassasalar, shuningdek prokuror (OKning 83-moddasi). Ota yoki ona qarordan keyin olti oy ichida xulq-atvorini o'zgartirmasa, vasiylik organi mahrum qilish haqida da'vo berishi shart, bola manfaatlari talab qilsa — undan oldinroq ham.

Huquqi cheklangan ota yoki ona bolani shaxsan tarbiyalash va imtiyoz hamda nafaqalar olish huquqini yo'qotadi, ammo uni ta'minlashga majbur bo'lib qoladi (OKning 84-moddasi). Bola bilan ko'rishish, agar bu unga salbiy ta'sir qilmasa, vasiylik organi, vasiy yoki bola turgan muassasa roziligi bilan mumkin (OKning 85-moddasi). Cheklash sabablari barham topsa, sud ota yoki onaning da'vosiga ko'ra bolani qaytarib, cheklashni bekor qilishi mumkin (OKning 86-moddasi).

Ota-onalik huquqini tiklash

Ota yoki ona xulq-atvorini, turmush tarzini yoki bola tarbiyasiga munosabatini o'zgartirgan bo'lsa, huquq tiklanishi mumkin. Buni mahrum qilingan shaxsning o'z da'vosiga ko'ra sud vasiylik organi va prokuror ishtirokida hal qiladi; shu bilan birga bolani qaytarishni ham talab qilish mumkin (OKning 82-moddasi).

Bola 10 yoshga to'lgan bo'lsa, huquq faqat uning roziligi bilan tiklanadi.
Tiklash bolaning eng ustun manfaatlariga zid bo'lsa, sud bolaning fikrini hisobga olib rad etishi mumkin.
Bola farzandlikka olingan va bu bekor qilinmagan bo'lsa, huquqni tiklash mumkin emas.

Oilaviy munosabatlardan kelib chiqadigan talablarga, kodeksda boshqacha belgilanmagan bo'lsa, da'vo muddati qo'llanilmaydi (OKning 12-moddasi). Ota-onalik huquqidan mahrum qilish, uni cheklash yoki tiklash haqidagi da'volar uchun maxsus muddat yo'q.

Bu kimlarga tegishli

Sobiq turmush o'rtog'i yillab bola hayotida qatnashmayotgan va aliment to'lamayotgan ota yoki onalar.
Bola ota yoki onaning zo'ravonligi, ichkilikbozligi yoki giyohvandligidan aziyat chekayotgan oilalar.
Bolani amalda tarbiyalayotgan bobo, buvi va vasiylar.
Huquqdan mahrum qilingan va uni tiklamoqchi bo'lgan ota yoki onalar.
Turmush o'rtog'ining bolasini farzandlikka olmoqchi bo'lgan o'gay ota yoki ona.

Traffic Law yuristi bahosi

Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.

Sudlar ota-onalik huquqidan istamay va faqat isbotlangan, muntazam xatti-harakat bo'lganda mahrum qiladi. Hujjatsiz «to'lamaydi, qo'ng'iroq ham qilmaydi» degan gap deyarli hech narsa anglatmaydi. Kuchli dalillar — ijrochining aliment qarzi haqidagi ma'lumotnomasi, javobgarlikka tortish haqidagi qarorlar, kaltaklash haqidagi tibbiy hujjatlar, narkologiya ma'lumotnomalari, maktab yoki bog'cha tavsifnomalari, qo'shni va o'qituvchilar ko'rsatmalari. Vasiylik organiga murojaatdan boshlang: uning tekshiruv dalolatnomasi va xulosasini sud albatta hisobga oladi.

Aslida qanday natija kerakligini o'ylab ko'ring. Maqsad bola bilan ko'chib ketish, hujjatlarni rasmiylashtirish yoki yangi turmush o'rtog'ining farzandlikka olishi bo'lsa, mahrum qilish haqiqatan muammoni hal qiladi. Maqsad pul olish bo'lsa, mahrum qilish hech narsa qo'shmaydi: aliment har qanday holatda to'lanadi. Mahrum qilish uchun asoslar yetarli bo'lmasa-yu, bola uchun xavf bo'lsa, huquqni cheklashni so'rash realroq — olti oydan keyin ota yoki ona o'zgarmasa, vasiylik organi mahrum qilish masalasini qo'yishga majbur.

Huquqdan mahrum qilinganlar bilishi kerak: qaytish yo'li bor, lekin uni amalda isbotlash kerak — barqaror ish, davolanish, aliment qarzini to'lash, ruxsat berilsa, bola hayotida muntazam ishtirok etish. 10 yoshdan keyin bolaning roziligisiz sud huquqni qaytarmaydi, farzandlikka olingandan keyin esa tiklash mumkin emas. Vaziyatingizni oldindan yurist bilan yoki Traffic Law AI'da tahlil qilib olishingiz mumkin.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

Vasiylik organiga murojaat qiling
Bolaning yashash joyidagi vasiylik va homiylik organiga vaziyatni bayon qiling. U bolaning turmush sharoitini tekshirib, sud uchun xulosa beradi.
Dalillarni to'plang
Aliment qarzi haqidagi ma'lumotnoma, ota yoki onaning javobgarlikka tortilgani haqidagi hujjatlar, tibbiy ma'lumotnomalar, maktab yoki bog'cha tavsifnomalari, guvohlar.
Sudga da'vo bering
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish haqidagi da'vo fuqarolik ishlari bo'yicha sudga beriladi. Shu ishda sud bolaga aliment masalasini ham hal qiladi.
Sud majlisida qatnashing
Ish prokuror va vasiylik organi ishtirokida ko'riladi. Sud taraflarni, guvohlarni tinglaydi va vasiylik organi xulosasini hisobga oladi.
Qaror ijrosini nazorat qiling
Qaror kuchga kirgach, sud uch kun ichida ko'chirmani FHDYoga yuboradi. Aliment ijro ishi orqali undiriladi.

Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi

Bolaning tug'ilganlik haqidagi guvohnomasi
Da'vogarning pasporti yoki ID-kartasi
Oila tarkibi yoki bolaning yashash joyi haqidagi ma'lumotnoma
Aliment qarzi haqidagi hujjatlar
Zo'ravonlik, ichkilikbozlik yoki giyohvandlik haqidagi tibbiy hujjatlar, dalolatnomalar va qarorlar
Maktab, bog'cha, mahalla tavsifnomalari
Vasiylik organining tekshiruv dalolatnomasi va xulosasi

Muddatlar

Mahrum qilish haqidagi da'vo: Maxsus muddat belgilanmagan
Qaror ko'chirmasi FHDYoga: Qaror kuchga kirgandan keyin 3 kun
Bola olingandan keyin vasiylik organi da'vosi: Bolani olish haqidagi hujjatdan keyin 7 kun
Cheklashdan keyin mahrum qilish da'vosi: Ota yoki ona o'zgarmasa, 6 oydan keyin
Mahrum qilingandan keyin farzandlikka olish: Sud qaroridan kamida 6 oy o'tgach

Xavflar va muhim jihatlar

Muntazam xatti-harakatning hujjatli dalillari bo'lmasa, sud katta ehtimol bilan rad etadi.
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish alimentdan ozod qilmaydi — bunga da'vogarlar ham, javobgarlar ham xato tayanadi.
Aliment haqidagi qarorni bajarishdan bo'yin tovlash nafaqat huquqdan mahrum qilishga, balki jinoiy javobgarlikka ham olib kelishi mumkin.
Bola farzandlikka olingach, mahrum qilingan ota yoki ona huquqini endi tiklay olmaydi.

Misol: ota aliment to'lamaydi va o'g'li bilan ko'rishmaydi

Dilnoza besh yil oldin Jasur bilan ajrashgan. Sud qaroriga ko'ra u o'g'liga aliment to'lashi kerak, lekin bir marta ham to'lamagan, katta qarz to'plagan va bolani bir marta ham ko'rgani kelmagan. Dilnozaning yangi turmush o'rtog'i bolani farzandlikka olmoqchi.

Qanday harakat qilish kerak

Dilnoza vasiylik organiga murojaat qiladi, ijrochidan qarz haqida ma'lumotnoma va maktabdan otaning bola hayotida qatnashmasligi qayd etilgan tavsifnoma oladi. U Jasurni majburiyatlar va alimentdan bo'yin tovlagani uchun ota-onalik huquqidan mahrum qilish haqida da'vo beradi. Sud prokuror va vasiylik organi ishtirokida uni huquqdan mahrum qiladi, aliment undirish saqlanadi. Qarordan olti oy o'tgach, Dilnozaning turmush o'rtog'i farzandlikka olish haqida ariza beradi — buning uchun Jasurning roziligi talab qilinmaydi.

Ko'p beriladigan savollar

Ota-onalik huquqidan mahrum qilingandan keyin aliment to'lash kerakmi?

Ha. Ota-onalik huquqidan mahrum qilish bolani ta'minlash majburiyatidan ozod qilmaydi (OKning 81-moddasi). Sud shu ishda mahrum qilinayotgan ota yoki onadan aliment undirish masalasini hal qiladi (OKning 80-moddasi).

Aliment to'lamagani uchun ota-onalik huquqidan mahrum qilish mumkinmi?

Ha, aliment to'lashdan bo'yin tovlash asoslar qatorida to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatilgan (OKning 79 va 116-moddalari). Ammo aynan qasddan bo'yin tovlashni ko'rsatish kerak — masalan, uzoq davrdagi qarz haqida ijrochi ma'lumotnomasi bilan, bir martalik kechikishni emas.

Buvi ota-onalik huquqidan mahrum qilish haqida da'vo bera oladimi?

To'g'ridan-to'g'ri — faqat ota yoki onaning o'rnini bossa, masalan vasiy bo'lsa. Boshqa hollarda u da'vo berishga haqli vasiylik organiga yoki prokurorga murojaat qilishi mumkin (OKning 80-moddasi). Ota-onalik huquqini cheklash haqidagi da'voni yaqin qarindoshlar o'zlari bera oladi (OKning 83-moddasi).

Bola huquqdan mahrum qilingan ota yoki onadan meros oladimi?

Ha. Bola, agar farzandlikka olinmagan bo'lsa, qarindoshlikka asoslangan mulkiy huquqlarini, jumladan meros olish huquqini, shuningdek turar joyga bo'lgan huquqini saqlab qoladi (OKning 81-moddasi). Mahrum qilingan ota yoki ona esa boladan ta'minot olish huquqini yo'qotadi.

Ota-onalik huquqini tiklash mumkinmi?

Ha, sud orqali, agar ota yoki ona xulq-atvorini, turmush tarzini yoki tarbiyaga munosabatini o'zgartirgan bo'lsa. 10 yoshdan oshgan bola rozilik berishi kerak, bola farzandlikka olingan va bu bekor qilinmagan bo'lsa, tiklash mumkin emas (OKning 82-moddasi).

Ota-onalik huquqini cheklash mahrum qilishdan nimasi bilan farq qiladi?

Cheklashda bola ota yoki onadan olinadi, lekin qarindoshlik va unga bog'liq huquqlar tugamaydi; ota yoki ona bolani shaxsan tarbiyalash va nafaqa huquqini yo'qotadi, ammo aliment to'lashi shart (OKning 83, 84-moddalari). Cheklash uning sabablari barham topganda osonroq bekor qilinadi (OKning 86-moddasi).

Rasmiy manbalar

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.

Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.

Bu qonun sizning vaziyatingizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?

Vaziyatingizni Traffic Law AI'ga yozing: u uni O'zbekiston qonunlari bo'yicha tahlil qiladi, normalarni ko'rsatadi va keyingi qadamni aytadi.

Masalan, shunday so'rang:«Sobiq erim besh yildan beri aliment to'lamaydi va bola bilan ko'rishmaydi. Uni ota-onalik huquqidan mahrum qilish mumkinmi va qanday dalillar kerak?»