Qisqacha
Qonun bolani avtomatik ravishda na onaga, na otaga beradi: ota-onaning huquqlari teng. Ota-ona alohida yashasa, bolaning yashash joyi ularning kelishuvi bilan, nizo bo'lsa — sud tomonidan bolaning eng ustun manfaatlaridan kelib chiqib va uning fikrini hisobga olgan holda belgilanadi, bolaning fikri yoshidan qat'i nazar ko'rib chiqiladi. Sud bolaning har bir ota-onaga bog'lanib qolganini, yoshini, ota-onaning shaxsiy fazilatlari va yarata oladigan sharoitlarini baholaydi, ishda vasiylik va homiylik organi albatta ishtirok etadi. Alohida yashovchi ota yoki ona bola bilan ko'rishish va tarbiyada ishtirok etish huquqini saqlab qoladi.
- Kim hal qiladi
- Ota-ona kelishuvi, nizo bo'lsa — sud
- Asosiy mezon
- Bolaning eng ustun manfaatlari
- Bolaning fikri
- Yoshidan qat'i nazar ko'rib chiqiladi
- Vasiylik organi
- Nizoda albatta ishtirok etib, xulosa beradi
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Ota-ona o'z bolalariga nisbatan teng huquq va majburiyatlarga ega (Oila kodeksi, keyingi o'rinlarda — OK, 71-modda). Na ona, na ota faqat jinsi tufayli ustunlikka ega emas.
Ota-ona alohida yashaganda bolalarning qayerda yashashi ota-onaning kelishuvi bilan belgilanadi. Kelishuv bo'lmasa, nizoni sud bolalarning eng ustun manfaatlaridan kelib chiqib va ularning fikrini hisobga olib hal qiladi (OKning 75-moddasi).
Bola o'z manfaatlariga taalluqli har qanday masalada fikrini erkin ifoda etishga va sudda so'zlashga haqli. Sud bolaning fikrini uning yoshidan qat'i nazar ko'rib chiqishi va qarorni bolaning eng ustun manfaatlaridan kelib chiqib qabul qilishi kerak (OKning 68-moddasi).
Nikohdan sud tartibida ajratilayotganda er-xotin bolalar kim bilan yashashi haqidagi kelishuvni sudga taqdim etishi mumkin. Kelishuv bo'lmasa yoki u bolalar manfaatlariga zid bo'lsa, voyaga yetmagan bolalar ota-onaning qaysi biri bilan yashashini sudning o'zi aniqlashi shart (OKning 44-moddasi).
Sud nimalarni hisobga oladi
Bolaning yashash joyini belgilashda sud quyidagilarni hisobga oladi (OKning 75-moddasi):
- bolaning ota-onadan qaysi biriga, aka-uka va opa-singillariga bog'lanib qolganligi;
- bolaning yoshi;
- ota-onaning axloqiy va boshqa shaxsiy fazilatlari;
- ota-onaning har biri bilan bola o'rtasidagi munosabatlar;
- bolani tarbiyalash va uning kamoloti uchun sharoit yaratish imkoniyati: ota-onaning mashg'ulot turi, ish tartibi, moddiy va oilaviy ahvoli.
Bolalar tarbiyasiga oid har qanday nizoda ishga vasiylik va homiylik organi albatta jalb qilinadi. U bolaning va uni o'z tarbiyasiga olishni talab qilayotgan har bir shaxsning turmush sharoitini tekshiradi hamda sudga tekshirish dalolatnomasi va nizo mohiyati bo'yicha xulosa taqdim etadi (OKning 88-moddasi).
Moddiy ahvol — qonunda sanab o'tilgan mezonlardan faqat biri, u bolaning bog'lanib qolgani, yoshi va har bir ota-ona bilan munosabatlari bilan birga baholanadi. Shuning uchun daromadning yuqoriroq ekanligi nizo natijasini o'z-o'zidan kafolatlamaydi.
Alohida yashovchi ota yoki onaning huquqlari
- Boladan alohida yashayotgan ota yoki ona bola bilan ko'rishish, uning tarbiyasida ishtirok etish va ta'lim olishi masalasini hal etishda qatnashish huquqiga ega (OKning 76-moddasi).
- Bola bilan birga yashayotgan ota yoki ona, agar ko'rishish bolaning jismoniy va ruhiy sog'lig'iga, axloqiy kamolotiga zarar keltirmasa, bunga qarshilik qilmasligi kerak.
- Ko'rishish tartibini yozma kelishuvda mustahkamlash, nizoni esa sudga murojaat qilishdan oldin mediatsiya orqali hal qilish mumkin. Kelishilmasa, nizoni sud vasiylik va homiylik organi ishtirokida hal qiladi.
- Alohida yashovchi ota yoki ona maktab, bog'cha, shifoxona va boshqa muassasalardan bolasi haqida axborot olishga haqli; faqat shu ota yoki ona tomonidan bolaning hayoti va sog'lig'iga xavf bo'lsagina axborot berish rad etilishi mumkin.
- Bola ota-onasi turli davlatlarda yashasa ham ularning har biri bilan, shuningdek bobo, buvi, aka-uka va opa-singillari bilan ko'rishish huquqiga ega (OKning 66 va 77-moddalari).
Sud qarori bajarilmasa
Bolalar tarbiyasiga oid ishlar bo'yicha sud qarorlarini davlat ijrochisi ijro etadi, ijroga to'sqinlik qilgan ota yoki onaga nisbatan qonunchilikda nazarda tutilgan choralar qo'llaniladi (OKning 89-moddasi). Qarzdor zimmasiga muayyan harakatlarni bajarish majburiyatini yuklovchi ijro hujjatini davlat ijrochisi belgilagan muddatda uzrsiz bajarmaslik fuqarolarga 5 dan 10 BHMgacha (2 200 000 so'm — 4 400 000 so'm) jarimaga sabab bo'ladi (MJtKning 198¹-moddasi).
Ko'rishish tartibi haqidagi sud qarori qasddan bajarilmasa, sud alohida yashayotgan ota yoki onaning talabiga ko'ra bolaning eng ustun manfaatlari va fikrini hisobga olib, bolani unga berish haqida qaror chiqarishi mumkin (OKning 76-moddasi). Bola o'n to'rt yoshdan o'z huquqlarini himoya qilishni so'rab mustaqil ravishda sudga murojaat qilishga haqli (OKning 67-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Ajrashayotgan yoki allaqachon alohida yashayotgan ota-onalar.
- Sobiq turmush o'rtog'i bola bilan ko'rishishga to'sqinlik qilayotgan ota yoki onalar.
- Nevaralari bilan ko'rishtirilmayotgan bobo va buvilar.
- Turli davlatlarda yashovchi ota-onalar: bolaning har biri bilan ko'rishish huquqi saqlanadi.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Qonunda «bola doim onasi bilan qoladi» degan qoida yo'q. Sud aniq holatlarga qaraydi: bolaga amalda kim g'amxo'rlik qilgan, u qaysi maktab yoki bog'chaga boradi, har birining uy-joy sharoiti va ish tartibi qanday, bola kimga bog'langan. Aynan shularni isbotlashga tayyorlaning — ma'lumotnomalar, tavsifnomalar, suratlar, guvohlar ko'rsatmalari bilan.
Sud bolaning fikrini yoshidan qat'i nazar ko'rib chiqishi shart, ammo faqat uning so'zlariga emas, eng ustun manfaatlariga qarab qaror qiladi. Bolaga bosim o'tkazmang va uni ikkinchi ota yoki onaga qarshi qo'ymang: vasiylik organi ham, sud ham buni sezadi. Ko'rishishga to'sqinlik qilish sizga qarshi ishlaydi — qaror qasddan bajarilmasa, sud bolani ikkinchi ota yoki onaga berishi mumkin.
Eng yaxshi natija deyarli har doim — yashash joyi va ko'rishish jadvali haqida yozma kelishuv, zarur bo'lsa mediator yordamida. Nizodan qochib bo'lmasa, vasiylik organining tekshiruviga oldindan tayyorlaning. O'z holatingiz va imkoniyatlaringizni oldindan yurist bilan yoki Traffic Law AI'da tahlil qilib olishingiz mumkin.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Yozma kelishishga harakat qiling
Bola kim bilan yashashi, ikkinchi ota yoki ona bilan uchrashuvlar jadvali, dam olish va ta'til tartibini yozib qo'ying. Bunday kelishuvni ajrashishda sudga taqdim etish mumkin.
Mediatsiyadan foydalaning
Ko'rishish tartibi bo'yicha nizoni sudga murojaat qilishdan oldin mediator yordamida hal qilish mumkin — bu tezroq va munosabatlarni saqlab qoladi.
Da'vo bering yoki ajrashish ishida talab qo'ying
Kelishilmasa, bolaning yashash joyini sud belgilaydi — nikohdan ajratish ishida yoki alohida da'vo bo'yicha. Mulkiy bo'lmagan da'vo uchun «Davlat boji to'g'risida»gi Qonun ilovasiga ko'ra davlat boji — 2 BHM (880 000 so'm).
Vasiylik organining tekshiruviga tayyorlaning
Vasiylik va homiylik organi uy-joy sharoitini tekshirib, sudga xulosa beradi. Uy-joy, ish, daromad haqidagi hujjatlarni, maktab yoki bog'chadan tavsifnomalarni tayyorlang.
Sud majlisida ishtirok eting
Dalillarni taqdim eting va ikkinchi ota yoki ona uchun aniq ko'rishish jadvalini taklif qiling. Sud bolaning fikrini tinglaydi.
Qaror ijrosiga erishing
Qaror bajarilmasa, davlat ijrochisiga murojaat qiling. Bajarmaslik uchun jarima nazarda tutilgan, qasddan bajarilmaganda esa bolani berishni talab qilish mumkin.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Bolaning tug'ilganlik haqidagi guvohnomasi
- Nikoh yoki nikohdan ajralganlik haqidagi guvohnoma
- Uy-joy hujjatlari: mulk huquqi yoki ijara shartnomasi
- Ish joyi, ish tartibi va daromad haqidagi ma'lumotnomalar
- Maktab, bog'cha tavsifnomalari, shifokor ma'lumotnomalari
- Kelishuv yoki ko'rishish jadvali loyihasi
Muddatlar
- Ishni sud muhokamasiga tayyorlash
- Ish qo'zg'atilgan kundan 10 kundan kechiktirmay
- Ishni sudda ko'rish
- Tayyorlangandan keyin 1 oydan kechiktirmay
- Bolaning mustaqil sudga murojaati
- 14 yoshdan
Xavflar va muhim jihatlar
- Ikkinchi ota yoki ona bilan ko'rishishga to'sqinlik qilish bolani unga berish bilan yakunlanishi mumkin.
- Sud qarorini bajarmaslik MJtKning 198¹-moddasi bo'yicha jarimaga sabab bo'ladi.
- Bolaga haqiqiy g'amxo'rlik dalillari bo'lmasa, mehr va daromad haqidagi so'zlar kam narsani hal qiladi.
- Sudda va vasiylik organi bilan suhbatdan oldin bolaga bosim o'tkazish odatda ota yoki onaning pozitsiyasiga zarar yetkazadi.
Misol: yetti yoshli o'g'il yashash joyi bo'yicha nizo
Shahnoza va Ulug'bek ajrashmoqda. O'g'illari Samir yetti yoshda, onasi va buvisi bilan yashaydigan uy yaqinidagi maktabga qatnaydi. Ulug'bek ko'proq ishlab topadi va o'g'li u bilan yashashini xohlaydi, ammo tez-tez xizmat safarlariga chiqadi.
Qanday harakat qilish kerak
Ota-ona kelisha olmadi va masalani sud nikohdan ajratish ishida hal qiladi. Vasiylik organi ikkala uyni tekshirib, xulosa beradi, sud Samirning fikrini tinglaydi. Bolaning bog'lanib qolganini, maktabini va otaning ish tartibini baholab, sud o'g'ilning yashash joyini onasi bilan belgilaydi, Ulug'bekka esa dam olish kunlari va ta'tillarda ko'rishish tartibini belgilab beradi. Otaning yuqoriroq daromadi aliment undirishda hisobga olinadi, ammo nizoni o'zi hal qilmadi.
Ko'p beriladigan savollar
Sud bolaning fikrini necha yoshdan hisobga oladi?
Sud bolaning fikrini uning yoshidan qat'i nazar ko'rib chiqishi shart, qarorni esa bolaning eng ustun manfaatlaridan kelib chiqib qabul qiladi (OKning 68-moddasi). Bolaning fikri muhim, ammo yagona omil emas.
Ajrashgandan keyin ona otaga bola bilan ko'rishishni taqiqlay oladimi?
Yo'q, agar ko'rishish bolaning jismoniy va ruhiy sog'lig'iga, axloqiy kamolotiga zarar keltirmasa. Alohida yashovchi ota yoki ona ko'rishish va tarbiyada ishtirok etish huquqiga ega, ikkinchisi esa bunga qarshilik qilmasligi kerak (OKning 76-moddasi).
Sobiq turmush o'rtog'im ko'rishish tartibi haqidagi sud qarorini bajarmasa nima qilish kerak?
Davlat ijrochisiga murojaat qiling: bolalar tarbiyasiga oid qarorlar majburiy ijro etiladi (OKning 89-moddasi), bajarmaslik uchun jarima nazarda tutilgan (MJtKning 198¹-moddasi). Qaror qasddan bajarilmasa, sud bolani alohida yashovchi ota yoki onaga berishi mumkin (OKning 76-moddasi).
Bobo va buvining nevaralari bilan ko'rishish huquqi bormi?
Ha. Bobo, buvi, aka-uka, opa-singil va boshqa yaqin qarindoshlar bola bilan ko'rishib turish huquqiga ega. Ota-ona to'sqinlik qilsa, vasiylik organi ularni bunga majbur qilishi, uning qarori bajarilmasa, qarindoshlar sudga murojaat qilishi mumkin (OKning 77-moddasi).
Ajrashish jarayonida bolaning yashash joyi uchun alohida da'vo kerakmi?
Shart emas. Er-xotin kelishmagan bo'lsa, sud nikohdan ajratishda voyaga yetmagan bolalar kim bilan yashashini va aliment kimdan undirilishini o'zi aniqlashi shart (OKning 44-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 44, 66, 68, 71, 75-moddalar — bolaning yashash joyi va uning fikrilex.uz · 30-aprel, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 76–89-moddalar — bola bilan ko'rishish, vasiylik organining ishtiroki, qarorlar ijrosilex.uz · 30-aprel, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPK 202, 207-moddalari — ishni tayyorlash va ko'rish muddatlarilex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
- O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi — 198¹-modda — ijro hujjatini ijro etmasliklex.uz · 22-sentabr, 1994-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — Ilova — mulkiy bo'lmagan da'volar uchun davlat bojilex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.