O'zbekistonda bolani qanday farzandlikka olish mumkin

Kim farzandlikka oluvchi bo'lishi mumkin

Faqat voyaga yetmagan bolani va faqat uning eng ustun manfaatlarini ko'zlab farzandlikka olish mumkin. Voyaga yetgan erkak va ayollar farzandlikka oluvchi bo'lishi mumkin (Oila kodeksi, keyingi o'rinlarda — OK, 151, 152-moddalar). Aka-uka va opa-singillar ajratilmaydi: ularni turli oilalar farzandlikka olishiga faqat bu bolalarning o'z manfaatlariga mos kelsa yo'l qo'yiladi.

Qonunga ko'ra quyidagilar farzandlikka oluvchi bo'la olmaydi (OKning 152-moddasi):

• ota-onalik huquqidan mahrum qilingan yoki bu huquqi cheklanganlar;
• sud tomonidan muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilganlar;
• asab kasalliklari yoki narkologiya muassasasida ro'yxatda turganlar;
• o'z aybi bilan — majburiyatlardan bo'yin tovlagani, huquqni suiiste'mol qilgani, shafqatsiz muomala, ichkilikbozlik yoki giyohvandlik sababli farzandlikka olishi bekor qilingan sobiq farzandlikka oluvchilar;
• hayot va sog'liqqa, jinsiy erkinlikka, oila va yoshlarga qarshi jinoyatlar, talon-toroj, giyohvandlik jinoyatlari va boshqa ayrim jinoyatlar, shuningdek har qanday og'ir va o'ta og'ir jinoyatlar uchun ilgari sudlanganlar;
• shunday jinoyatlar bo'yicha jinoyat ishi aybdorlik masalasi hal qilinmay tugatilganlar;
• Vazirlar Mahkamasi tasdiqlagan ro'yxatdagi kasalliklarga chalinganlar.

Farzandlikka oluvchi va bola o'rtasidagi yosh farqi 15 yoshdan kam bo'lmasligi kerak. O'gay ota, o'gay ona yoki bolaning yaqin qarindoshlari farzandlikka olganda bu talab qo'llanmaydi (OKning 152-moddasi).

Bolaning qarindoshlari (qayerda yashashidan qat'i nazar), bola oilasida yashab turgan shaxs, aka-uka va opa-singillarni birga farzandlikka olayotganlar, o'gay ota va o'gay ona, O'zbekiston fuqarolari hamda kasallik yoki baxtsiz hodisa tufayli farzandidan ayrilganlar farzandlikka olishda ustunlik huquqiga ega (OKning 154-moddasi).

Kimning roziligi kerak

• Bolaning ota-onasi. Rozilik notarius, bola turgan muassasa rahbari yoki vasiylik organi tasdiqlagan arizada bildiriladi yoxud bevosita sudda aytiladi. Ota-ona muayyan shaxsga rozilik berishi yoki tanlovni vasiylik organiga topshirishi mumkin, roziligini esa sud qaror chiqarguniga qadar qaytarib olishga haqli (OKning 159-moddasi).
• Bolaning o'zi, agar u 10 yoshga to'lgan bo'lsa. Uning roziligini vasiylik organi yoki sud aniqlaydi. Bola farzandlikka oluvchilar oilasida tarbiyalanib, ularni o'z ota-onasi deb bilsa, uning roziligisiz ham farzandlikka olish mumkin (OKning 155, 156-moddalari).
• Er yoki xotin, agar bolani ulardan faqat biri farzandlikka olayotgan bo'lsa. Er-xotin oilaviy munosabatlarni tugatgan, bir yildan ortiq alohida yashayotgan va ikkinchisining qayerdaligi noma'lum bo'lsa, rozilik talab qilinmaydi (OKning 157-moddasi).
• Vasiy yoki homiy — bola vasiylikda bo'lib, ota-onaning roziligi talab qilinmaydigan hollarda (OKning 158-moddasi).

Ota-onaning kimligi noma'lum bo'lsa, ular ota-onalik huquqidan mahrum qilingan, muomalaga layoqatsiz yoki bedarak yo'qolgan deb topilgan, vafot etgan deb e'lon qilingan bo'lsa, shuningdek bir yildan ortiq uzrli sababsiz bolalar yoki davolash muassasasidagi bolasidan xabar olmagan bo'lsa, ularning roziligi talab etilmaydi (OKning 160-moddasi).

Ish sudda qanday ko'riladi

Farzandlikka olish ishlari alohida ish yuritish tartibida ko'riladi (FPKning 293-moddasi). O'zbekiston fuqarolari arizani bolaning yashash (turgan) joyidagi fuqarolik ishlari bo'yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga beradi. Chet el fuqarosi, fuqaroligi bo'lmagan shaxs yoki chet elda doimiy yashovchi O'zbekiston fuqarosi farzandlikka olayotgan bo'lsa, ariza Qoraqalpog'iston Respublikasi sudi, viloyat yoki Toshkent shahar sudiga beriladi (FPKning 29, 298-moddalari).

Arizada farzandlikka oluvchilar va bola haqidagi ma'lumotlar, bolaning ota-onasi, aka-uka va opa-singillari haqidagi ma'lumotlar, iltimosni asoslovchi holatlar, zarur bo'lsa — bolaning familiyasi, ismi, otasining ismi, tug'ilgan sanasi va joyini o'zgartirish hamda farzandlikka oluvchilarni ota-ona deb yozish haqidagi iltimos ko'rsatiladi (FPKning 299-moddasi). Hujjatlar ikki nusxada topshiriladi (FPKning 300-moddasi).

Ishni tayyorlashda sudya bolaning yashash joyidagi vasiylik organiga farzandlikka olishning asosliligi va bola manfaatlariga mosligi haqida xulosa berishni topshiradi. Xulosaga farzandlikka oluvchilarning yashash sharoitlarini tekshirish dalolatnomasi, bolaning sog'lig'i haqidagi tibbiy xulosa va kerakli roziliklar ilova qilinadi (FPKning 301-moddasi). Ish yopiq majlisda, farzandlikka oluvchilar, vasiylik organi vakili va prokuror albatta ishtirok etgan holda ko'riladi; sud 10 yoshga to'lgan bolani ham taklif qilishi mumkin (FPKning 12, 302-moddalari).

Sud qaroridan keyin nima o'zgaradi

Qaror qonuniy kuchga kirgach, sud uch kun ichida uning nusxasini vasiylik organiga va bolaning tug'ilishi qayd etilgan joydagi FHDYoga yuboradi (FPKning 303-moddasi). FHDYo 10 kun ichida tug'ilish yozuviga o'zgartirish kiritadi: qarorda ko'rsatilgan bo'lsa, farzandlikka oluvchilar ota-ona deb yoziladi, bolaning familiyasi, ismi, otasining ismi, tug'ilgan sanasi ko'pi bilan bir yilga, 10 yoshgacha bo'lgan bolaning esa tug'ilgan joyi ham O'zbekiston doirasida o'zgartirilishi mumkin (OKning 164-moddasi). Farzandlikka olish shu o'zgartirishlar kiritilgan kundan vujudga keladi (OKning 167-moddasi). Yangi tug'ilganlik guvohnomasi davlat bojisiz beriladi (Davlat boji to'g'risidagi qonunning 12-moddasi).

Farzandlikka olingan bola barcha shaxsiy va mulkiy huquqlarda farzandlikka oluvchining o'z farzandlariga tenglashadi, o'z ota-onasi va ularning qarindoshlari bilan huquqiy aloqasi esa tugaydi. Bolani bitta shaxs farzandlikka olsa, onaning iltimosiga ko'ra (farzandlikka oluvchi erkak bo'lsa) yoki otaning iltimosiga ko'ra (farzandlikka oluvchi ayol bo'lsa) sud bola bilan shu ota yoki ona o'rtasidagi aloqani, buva yoki buvining iltimosiga ko'ra esa vafot etgan ota yoki onaning qarindoshlari bilan aloqani saqlab qolishi mumkin. Boquvchisini yo'qotganlik uchun pensiya yoki nafaqa olish huquqi saqlanadi (OKning 165, 166-moddalari).

Farzandlikka olish siri qonun bilan himoya qilinadi. Farzandlikka oluvchilarning (ular vafot etgan bo'lsa — vasiylik organining) roziligisiz farzandlikka oluvchilar bolaning ota-onasi emasligini ko'rsatadigan FHDYo yozuvlari bilan tanishtirish va ma'lumot berish taqiqlanadi. Sirni farzandlikka oluvchining xohishiga qarshi oshkor qilganlar javobgarlikka tortiladi (OKning 153-moddasi).

Farzandlikka olishni bekor qilish

Farzandlikka oluvchilar o'z majburiyatlaridan bo'yin tovlasa yoki ularni lozim darajada bajarmasa, ota-onalik huquqini suiiste'mol qilsa, bolaga shafqatsiz muomala qilsa, muttasil ichkilikbozlik yoki giyohvandlikka mubtalo bo'lsa, farzandlikka olish bekor qilinadi. Sud bola manfaatlaridan kelib chiqib va uning fikrini hisobga olib, boshqa asoslar bo'yicha ham bekor qilishi mumkin. Bola voyaga yetgach, uning xulq-atvori farzandlikka oluvchilarning sha'ni va qadr-qimmatiga putur yetkazsa yoki hayoti va sog'lig'iga xavf solsa, bekor qilishga yo'l qo'yiladi (OKning 169-moddasi).

Bekor qilishni bolaning ota-onasi, prokuror, vasiylik organlari, bolalar masalalari bo'yicha komissiyalar va 16 yoshga to'lgan bolaning o'zi talab qilishi mumkin. Ish da'vo tartibida ko'riladi, 10 yoshga to'lgan bolaning fikri albatta hisobga olinadi (OKning 170, 171-moddalari, FPKning 304-moddasi). Bekor qilingach, bola bilan o'z ota-onasi o'rtasidagi huquq va majburiyatlar tiklanadi, bola ota-onasiga yoki bu uning manfaatlariga zid bo'lsa, vasiylik organiga topshiriladi. Sud familiya, ism va ota ismi saqlanishini hal qiladi; 10 yoshga to'lgan bolaniki faqat uning roziligi bilan o'zgartiriladi (OKning 172-moddasi). Bolani takroran farzandlikka olish faqat birinchi qaror bekor qilingandan keyin mumkin (OKning 162-moddasi).

Bu kimlarga tegishli

• Turmush o'rtog'ining farzandiga qonuniy ota yoki ona bo'lmoqchi bo'lgan o'gay ota va o'gay onalar.
• Ota-onasiz qolgan bolalarning qarindoshlari: buvi, buva, xola, amaki, tog'a.
• Bolalar muassasasidan bola olmoqchi bo'lgan oilalar.
• Farzandini farzandlikka berishga rozilik so'ralayotgan ota-onalar.
• Oilaviy munosabatlari buzilgan farzandlikka oluvchilar va farzandlikka olinganlar.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Vasiylik va homiylik organiga murojaat qiling

   Farzandlikka olishga nomzod sifatida hisobga turing (qarindoshlar, o'gay ota-ona va bola oilasida yashayotganlar uchun shart emas) va bola hamda kerakli roziliklar haqida bilib oling.

2. 2

   Roziliklarni oling

   Bola ota-onasining notarial roziligi, er yoki xotinning, vasiy yoki muassasaning roziligi; 10 yoshdan katta bolaning roziligini vasiylik organi yoki sud aniqlaydi.

3. 3

   Hujjatlarni to'plang

   Sog'lig'ingiz haqida tibbiy xulosa, daromad haqida ma'lumotnoma, uy-joy hujjati, nikoh guvohnomasi yoki nikohda emasligingiz haqida ma'lumotnoma — ikki nusxada.

4. 4

   Sudga ariza bering

   Bolaning yashash joyidagi fuqarolik ishlari bo'yicha tuman (shahar) sudiga. Ism, ota ismi, tug'ilgan sanani o'zgartirish va sizni ota-ona deb yozish kerakligini darhol ko'rsating.

5. 5

   Sud majlisida ishtirok eting

   Vasiylik organi xulosa va uy-joyingizni tekshirish dalolatnomasini taqdim etadi. Majlis yopiq, prokuror va vasiylik organi vakili qatnashadi.

6. 6

   Yangi tug'ilganlik guvohnomasini oling

   Sud qarorni FHDYoga yuboradi, u 10 kun ichida tug'ilish yozuviga o'zgartirish kiritadi. Yangi guvohnoma davlat bojisiz beriladi.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: o'gay ota xotinining o'g'lini farzandlikka oladi

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — OKning 151–154, 162-moddalari — kim farzandlikka olishi mumkin, farzandlikka olish sirilex.uz · 30-aprel, 1998-yil
2. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — OKning 155–160-moddalari — bola, er-xotin, vasiy va ota-onaning roziligilex.uz · 30-aprel, 1998-yil
3. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — OKning 164–167-moddalari — tug'ilish yozuvi va farzandlikka olish oqibatlarilex.uz · 30-aprel, 1998-yil
4. O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — OKning 169–172-moddalari — farzandlikka olishni bekor qilishlex.uz · 30-aprel, 1998-yil
5. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPKning 293, 298–304-moddalari — farzandlikka olish ishlarini ko'rishlex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
6. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPKning 12, 29-moddalari — yopiq majlis, chet elliklar ishtirokidagi ishlarlex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
7. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 12-modda — farzandlikka olishda yangi tug'ilganlik guvohnomasi bojsizlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.