Qisqacha
Sud belgilagan aliment miqdorini faqat sud o'zgartira oladi: hal qiluv qaroridan keyin taraflardan birining moddiy yoki oilaviy ahvoli o'zgarsa, aliment to'lovchi ham, oluvchi ham sudga murojaat qilishi mumkin (Oila kodeksining 146-moddasi). Sud miqdorni kamaytirishi, ko'paytirishi yoki to'lovchini alimentdan butunlay ozod qilishi mumkin. Notarial kelishuv bo'yicha aliment yangi notarial kelishuv bilan, ikkinchi taraf rozi bo'lmasa sud orqali o'zgartiriladi. Yangi qaror chiqmaguncha alimentni avvalgi miqdorda to'lash kerak.
- Kim o'zgartiradi
- Faqat sud yoki taraflar yangi notarial kelishuv bilan
- Kim da'vo beradi
- Istalgan taraf — to'lovchi yoki oluvchi
- Asosiy asos
- Qarordan keyin moddiy yoki oilaviy ahvolning o'zgarishi
- Da'vo bahosi
- Kamaytiriladigan yoki oshiriladigan summa, ko'pi bilan bir yillik
- Bola uchun eng kam miqdor
- Har bir bolaga eng kam ish haqining 26,5 foizidan kam emas
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Aliment miqdori sud tartibida belgilanganidan keyin taraflardan birining moddiy yoki oilaviy ahvoli o'zgarsa, sud har bir tarafning talabiga ko'ra belgilangan miqdorni o'zgartirishi yoki to'lovchini alimentdan ozod qilishi mumkin (Oila kodeksining 146-moddasi, keyingi o'rinlarda — OK). Sud taraflarning e'tiborga loyiq boshqa manfaatlarini ham hisobga oladi, shu sababli qaror tayyor formula bilan emas, har bir oilaning holatiga qarab chiqariladi.
Voyaga yetmagan bolalar uchun aliment odatda daromadning bir bolaga to'rtdan bir qismi, ikki bolaga uchdan bir qismi, uch va undan ortiq bolaga yarmi miqdorida undiriladi. Qonun sudga bu ulushlarni taraflarning moddiy yoki oilaviy ahvoliga qarab kamaytirish yoki ko'paytirish huquqini to'g'ridan-to'g'ri beradi (OK 99-moddasi). Biroq har bir bola uchun aliment eng kam ish haqining 26,5 foizidan, ya'ni hozirgi 1 360 000 so'm ning 26,5 foizidan kam bo'lmasligi kerak.
Daromad haqiqatan kamaygan bo'lsa ham, alimentni o'zboshimchalik bilan kamroq to'lash yoki to'xtatish mumkin emas. Sud yangi qaror chiqarmaguncha qarz sud qarori yoki kelishuvda belgilangan summadan hisoblanaveradi.
Bolalar alimentini sud qachon kamaytiradi
146-moddadagi umumiy asosdan tashqari, qonun bolalar alimentini kamaytirish mumkin bo'lgan aniq holatlarni ham sanab o'tgan (OK 105-moddasi):
- to'lovchining boshqa voyaga yetmagan bolalari bor va to'liq miqdorda aliment undirilsa, ular aliment olayotgan bolalardan kamroq ta'minlanib qoladi;
- aliment to'layotgan ota yoki ona nogironligi bo'lgan shaxs va moddiy jihatdan qiynalmoqda;
- aliment oluvchi mustaqil daromadga ega;
- bola davlat yoki nodavlat muassasasining to'liq ta'minotida — bunda sud to'lovchi ota yoki onaning moddiy ahvolini hisobga oladi.
Ishdan bo'shash yoki kamroq maoshli ishga o'tishning o'zi kamaytirishni kafolatlamaydi. Sud ahvol haqiqatan ham to'lovchining aybisiz yomonlashganini, uning boshqa daromadi va mol-mulki bor-yo'qligini, bola yetarli ta'minotsiz qolmasligini tekshiradi.
Alimentni kamaytirishga asos bo'lgan holatlar tugasa, manfaatdor taraf alimentni qonunda belgilangan miqdorda undirishni talab qilib, yana sudga murojaat qilishi mumkin (OK 105-moddasi).
Alimentni qachon oshirish mumkin
Aliment oluvchi ham 146-modda asosida miqdorni oshirishni talab qila oladi: to'lovchining daromadi sezilarli o'sgan, bolaning doimiy yangi ehtiyojlari paydo bo'lgan yoki oluvchi oilasining ahvoli yomonlashgan bo'lsa. Agar aliment 105-modda asoslari bilan kamaytirilgan bo'lsa-yu, bu asoslar yo'qolgan bo'lsa, qonundagi miqdorni qaytarishni so'rash mumkin.
Bolaning og'ir kasalligi yoki shikastlanishi bilan bog'liq yirik bir martalik xarajatlar uchun har oylik alimentni o'zgartirish shart emas. Buning uchun ota-onaning qo'shimcha xarajatlarda ishtirok etishi haqida alohida da'vo bor, sud bu xarajatlarni qat'iy summada undirishi mumkin (OK 103-moddasi).
Eng kam ish haqining oshishi sudga borish uchun sabab emas: qat'iy summadagi aliment ushlab qolinayotgan joyda eng kam ish haqi oshishiga mutanosib ravishda yangi sud qarorisiz indeksatsiya qilinadi (OK 144-moddasi).
To'lashdan ozod qilish va alimentning tugashi
Taraflar ahvolining o'zgarishi buni talab qilsa, sud to'lovchini alimentdan butunlay ozod qilishi mumkin (OK 146-moddasi). Sud qarori bilan sobiq turmush o'rtog'iga ta'minot to'layotgan shaxs, agar ta'minot olish asoslari tugagan bo'lsa yoki muhtoj sobiq er yoki xotin yangi nikohga kirgan bo'lsa, bundan buyon to'lashdan ozod qilishni so'rab sudga murojaat qilishi mumkin (OK 121-moddasi).
Ozod qilishni alimentning qonun bo'yicha tugashidan farqlash kerak. Sud tartibidagi aliment bola voyaga yetganda yoki undan oldin to'la muomala layoqatiga ega bo'lganda, bola farzandlikka olinganda, sud oluvchining mehnatga layoqati tiklangan yoki u muhtoj bo'lmay qolgan deb topganda, muhtoj sobiq er yoki xotin yangi nikohga kirganda, shuningdek oluvchi yoki to'lovchi vafot etganda tugaydi (OK 147-moddasi).
Aliment kelishuv bo'yicha to'lanayotgan bo'lsa
Aliment to'lash haqidagi notarial kelishuv taraflarning o'zaro roziligi bilan istalgan vaqtda, xuddi o'sha notarial shaklda o'zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin. Kelishuvni bir taraflama bajarmaslik yoki shartlarini bir taraflama o'zgartirishga yo'l qo'yilmaydi. Taraflarning ahvoli jiddiy o'zgarib, ular kelisha olmasa, manfaatdor taraf kelishuvni o'zgartirish yoki bekor qilish haqida sudga da'vo beradi (OK 132-moddasi).
Qarz va to'langan summalar nima bo'ladi
Alimentni kamaytirish haqidagi qaror yig'ilib qolgan qarzni avtomatik ravishda o'chirmaydi. Buning uchun alohida talab qo'yiladi: to'lovchi kasalligi yoki boshqa uzrli sabablarga ko'ra to'lay olmagan bo'lsa va uning moddiy hamda oilaviy ahvoli qarzni uzishga imkon bermasa, sud uning da'vosiga ko'ra qarzdan to'liq yoki qisman ozod qilishi mumkin (OK 141-moddasi).
Taraflar kelishuvi bilan qarzni kechirish yoki kamaytirish faqat o'zaro rozilik bilan va faqat voyaga yetmagan bolalar alimenti bo'lmagan hollarda mumkin (OK 141-moddasi). To'lab bo'lingan alimentlar qaytarib undirilmaydi, yolg'on ma'lumot, soxta hujjat, aldov yoki sud qarori, kelishuv yoxud ijro varaqasini qalbakilashtirish hollari bundan mustasno (OK 143-moddasi).
Da'vo qanday beriladi
Da'vo fuqarolik ishlari bo'yicha sudga, umumiy qoidaga ko'ra javobgar doimiy yashaydigan joydagi sudga beriladi (Fuqarolik protsessual kodeksining 33-moddasi, keyingi o'rinlarda — FPK). Arizada sud nomi, taraflar haqida ma'lumot, talab, da'vo bahosi, holatlar va dalillar hamda ilova qilinayotgan hujjatlar ro'yxati ko'rsatiladi (FPK 189-moddasi). To'lovlarni kamaytirish yoki ko'paytirish haqidagi da'voning bahosi o'zgaradigan summaga qarab, lekin ko'pi bilan bir yillik summada belgilanadi (FPK 129-moddasi).
Arizaga talab asoslangan holatlarni tasdiqlovchi hujjatlar va davlat boji hamda pochta xarajatlari belgilangan tartibda to'langanini tasdiqlovchi hujjat ilova qilinadi (FPK 191-moddasi). Aliment miqdorini o'zgartirish va qarzdan ozod qilish talablarini bitta da'voda bildirish mumkin.
Bu kimlarga tegishli
- Daromadi kamaygan, nogironlik olgan yoki boshqa farzand ko'rgan aliment to'lovchilar.
- To'lovchining daromadi oshgan yoki bolaga xarajatlar ko'paygan aliment oluvchilar.
- Sud qarori bilan sobiq turmush o'rtog'iga ta'minot to'layotganlar.
- Kasallik yoki boshqa uzrli sabab bilan alimentni to'lay olmay qarzdor bo'lib qolganlar.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
To'lovchilarning eng katta xatosi — «hal bo'lguncha» to'lashni to'xtatib qo'yish. Bu darhol neustoykali qarzni keltirib chiqaradi, sud esa bunday da'vogarga insofsiz shaxs sifatida qaraydi. Avval da'vo bering, qaror chiqquncha esa kuchingiz yetgancha to'lab, kvitansiyalarni saqlang.
Sud miqdorni og'ir bo'lib qolgani uchun emas, avvalgi qarordan keyin ahvol o'zgargani uchun o'zgartiradi. Shuning uchun «oldin — hozir» taqqoslang: birinchi qaror vaqtidagi va hozirgi daromad haqidagi ma'lumotnoma, yangi bolaning tug'ilganlik guvohnomasi, nogironlik haqidagi ma'lumotnoma. Bunday dalilsiz da'vo odatda yutqaziladi.
Alimentni oshirmoqchi bo'lgan oluvchi to'lovchining daromadi o'sganini ham, bolaga ketayotgan real xarajatlarni ham isbotlashi kerak. Gap bir martalik davolanish yoki operatsiya haqida bo'lsa, ko'pincha OK 103-moddasi bo'yicha qo'shimcha xarajatlar haqida alohida da'vo tezroq va ishonchliroq.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Asosni aniqlang
Sud qaroridan keyin aynan nima o'zgarganini belgilang: daromad, oila tarkibi, sog'liq, oluvchining mustaqil daromadi yoki bolaning ehtiyojlari.
Kelishishga harakat qiling
Aliment notarial kelishuv bo'yicha to'lanayotgan bo'lsa, avval ikkinchi tarafga o'zgarishlarni notariusda xuddi o'sha shaklda rasmiylashtirishni taklif qiling.
Dalillarni to'plang
Birinchi qaror vaqtidagi va hozirgi daromad ma'lumotnomalari, yangi bolalar, nogironlik, bolaga xarajatlar haqidagi hujjatlar, qarz haqida ma'lumotnoma.
Sudga da'vo bering
Javobgar yashaydigan joydagi fuqarolik ishlari bo'yicha sudga, bir yillik da'vo bahosi va javobgarlar soniga qarab nusxalar bilan.
Qarorgacha to'layvering
Yangi qaror kuchga kirguncha alimentni avvalgi miqdorda to'lang, aks holda neustoykali qarz paydo bo'ladi.
Qarorni ijroga yuboring
Ushlab qolishlar qayta hisoblanishi uchun yangi qarorni ish beruvchiga yoki davlat ijrochisiga topshiring.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Aliment miqdorini o'zgartirish yoki to'lashdan ozod qilish haqidagi da'vo arizasi
- Avvalgi sud qarori, sud buyrug'i yoki aliment to'lash haqidagi notarial kelishuv nusxasi
- To'lovchining avvalgi qaror vaqtidagi va hozirgi daromadi haqida ma'lumotnoma
- Boshqa voyaga yetmagan bolalarning tug'ilganlik guvohnomalari, nogironlik haqidagi ma'lumotnoma — bo'lsa
- Oluvchining daromadi yoki bolaga xarajatlar haqidagi hujjatlar
- Qarzdan ozod qilish so'ralsa — davlat ijrochisining qarz miqdori haqidagi ma'lumotnomasi
- Davlat boji va pochta xarajatlari to'langanini tasdiqlovchi hujjat, pasport yoki ID-karta
Muddatlar
- Sudga murojaat
- Taraflar ahvoli o'zgarganidan keyin istalgan vaqtda
- Da'vo bahosi
- To'lovlar o'zgarishi, ko'pi bilan bir yillik
- Avvalgi miqdorda to'lash
- Yangi qaror kuchga kirguncha
- Bola alimentining tugashi
- Voyaga yetganda yoki to'la muomala layoqatiga ega bo'lganda
Xavflar va muhim jihatlar
- To'lovni o'zboshimchalik bilan kamaytirish yoki to'xtatish har bir kechiktirilgan kun uchun 0,1 foiz neustoykali qarzni keltirib chiqaradi.
- Avvalgi qarordan keyin ahvol o'zgarganini ko'rsatuvchi hujjatlarsiz sud da'voni rad etadi.
- Alimentni kamaytirish yig'ilgan qarzni o'chirmaydi — uni alohida talab bilan hal qilish kerak.
- Kamaytirilganda ham bola alimenti eng kam ish haqining 26,5 foizidan past bo'lmaydi.
- Kamaytirish sabablari yo'qolsa, oluvchi yana to'liq miqdorni talab qilishi mumkin.
Misol: to'lovchining ikkinchi farzandi tug'ildi
Farrux sud qarori bilan birinchi nikohdan bo'lgan o'g'li uchun maoshining to'rtdan bir qismini to'laydi. U qayta uylangan, qizi tug'ilgan, xotini dekret ta'tilida. Ushlab qolishlardan keyin qolgan pul yangi oilaga zo'rg'a yetadi.
Qanday harakat qilish kerak
Farrux OK 105 va 146-moddalari asosida alimentni kamaytirish haqida da'vo beradi, qizining tug'ilganlik guvohnomasi, maosh haqidagi ma'lumotnoma va hisob-kitobni ilova qiladi: to'liq ulush to'lansa, qizi o'g'liga nisbatan kamroq ta'minlanadi. Sud ulushni kamaytiradi, lekin eng kam ish haqining 26,5 foizidan pastga tushirmaydi. Qaror chiqquncha Farrux qarz paydo bo'lmasligi uchun avvalgi summani to'lab turadi.
Ko'p beriladigan savollar
Ishdan bo'shagan bo'lsam, alimentni kamaytirish mumkinmi?
Ishsiz qolish sud OK 146-moddasi bo'yicha hisobga oladigan holatlardan biri, ammo kamaytirish kafolati emas. Ahvol sizning aybingiz bilan yomonlashmaganini, boshqa daromad yo'qligini va bola eng kam ta'minotsiz qolmasligini ko'rsatish kerak. Sud qarorigacha avvalgi miqdorda to'lash shart.
Sobiq erim ko'proq ishlay boshlasa, alimentni oshirish mumkinmi?
Ha. Oluvchi OK 146-moddasi bo'yicha miqdorni o'zgartirish haqida da'vo berishi mumkin. To'lovchi daromadining o'sgani va bolaga xarajatlar ko'payganini tasdiqlovchi dalillarni ilova qiling — sud ikkala tarafning ahvoli o'zgarishini baholaydi.
Aliment eng kam ish haqi bilan birga oshishi uchun sudga borish kerakmi?
Yo'q. Qat'iy summadagi aliment ushlab qolinayotgan joyda eng kam ish haqining oshishiga mutanosib ravishda yangi qarorsiz indeksatsiya qilinadi (OK 144-moddasi).
Sud alimentni kamaytirsa, qarz ham o'chiriladimi?
Yo'q, kamaytirish kelajak uchun amal qiladi. Qarzni faqat alohida sud qarori bilan kamaytirish yoki o'chirish mumkin: to'lamaslik kasallik yoki boshqa uzrli sabab bilan bo'lgan va to'lovchining ahvoli qarzni uzishga imkon bermasa (OK 141-moddasi).
Sobiq xotinim bilan kamroq summaga og'zaki kelishsak bo'ladimi?
Aliment notarial kelishuv bo'yicha to'lanayotgan bo'lsa, uni yangi notarial kelishuv bilan o'zgartirish mumkin (OK 132-moddasi). Miqdorni sud belgilagan bo'lsa, og'zaki kelishuv qarorni o'zgartirmaydi va undirishda qarz shu qaror bo'yicha hisoblanadi.
Kamaytirilgandan keyin ortiqcha to'langan aliment qaytariladimi?
Odatda yo'q. Alimentni qaytarib undirishga yo'l qo'yilmaydi, yolg'on ma'lumot, soxta hujjat, aldov yoki sud qarori, kelishuv yoxud ijro varaqasini qalbakilashtirish hollari bundan mustasno (OK 143-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 146, 105, 99-moddalar — aliment miqdorini o'zgartirish va to'lashdan ozod qilishlex.uz · 30-aprel, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 132, 141, 143-moddalar — kelishuvni o'zgartirish, qarzdan ozod qilish, qaytarib undirish taqiqilex.uz · 30-aprel, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi — 147, 144, 121, 103-moddalar — alimentning tugashi, indeksatsiya, qo'shimcha xarajatlarlex.uz · 30-aprel, 1998-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPK 33, 129, 189, 191-moddalari — sudlovga tegishlilik, da'vo bahosi, ariza mazmunilex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.