Zakalat va bo'nak: pul qachon qaytariladi, qachon kuyadi

Zakalat va bo'nak: farqi nimada

Zakalat — shartnoma taraflaridan biri shartnoma tuzilganini isbotlash va uning bajarilishini ta'minlash uchun ikkinchi tarafga beradigan pul summasi (FKning 311-moddasi). Zakalat neustoyka, garov va kafillik kabi majburiyat bajarilishini ta'minlash usullaridan biri (FKning 259-moddasi). U narxga hisoblanadi va ayni paytda bitimni buzgan tarafni "jazolaydi".

Bo'nak qonunda alohida tartibga solinmagan: bu kelgusi to'lovlar hisobiga oddiy oldindan to'lov. Bo'nakda jarima vazifasi yo'q. Shartnoma bajarilmasa, pulni ushlab turish uchun asos yo'qoladi va oluvchi uni asossiz orttirilgan boylik sifatida qaytarishi shart (FKning 1023-moddasi), bunda kim bitimdan voz kechganidan qat'i nazar, aynan o'sha summa qaytariladi.

• zakalat shartnoma tuzilganini tasdiqlaydi, bo'nak esa faqat to'lov qilinganini;
• zakalatdan bitim buzilishida aybdor taraf ajraladi, bo'nak esa har doim qaytariladi;
• zakalatda aybdor oluvchi ikki baravar to'laydi, bo'nakda olganini qaytaradi, xolos;
• zakalat yozma kelishuvni talab qiladi, aks holda u bo'nak hisoblanadi.

Yozma shakl: usiz zakalat bo'nakka aylanadi

Zakalat to'g'risidagi kelishuv summasidan qat'i nazar yozma tuzilishi kerak (FKning 311-moddasi). Yozma bitimni taraflar yoki ularning vakillari imzolaydi (FKning 107-moddasi). Odatda bu dastlabki yoki asosiy shartnomadagi zakalat haqidagi band yoki zakalat qaysi shartnomani ta'minlashi ko'rsatilgan alohida kelishuv bo'ladi.

Agar to'langan summa zakalatmi yoki narx hisobidan to'lovmi, degan shubha tug'ilsa — xususan, yozma kelishuv bo'lmagani uchun — boshqa hol isbotlanmaguncha bu summa bo'nak sifatida to'langan deb hisoblanadi (FKning 311-moddasi). Shuning uchun "kvartira uchun 50 mln so'm oldim" degan, "zakalat" so'zi ham, shartnoma ham ko'rsatilmagan tilxat amalda faqat o'sha summani qaytarishni talab qilish huquqini beradi, ikki baravarini emas.

Yozma shaklga rioya qilinmasa, nizoda guvohlarga tayanib bo'lmaydi, lekin yozma va boshqa dalillardan — yozishmalar, bank o'tkazmalari, audioyozuvlardan foydalanish mumkin (FKning 109-moddasi).

Kelishuvda "zakalat" so'zini, summani, nima uchun berilayotganini, qaysi shartnomaga tegishliligini, asosiy shartnoma tuziladigan muddatni va zakalat narxga hisoblanishini aniq yozing. "Oldindan to'lov-zakalat" kabi noaniq iboralarni sud bo'nak foydasiga talqin qiladi.

Zakalat qachon qaytariladi, kuyadi yoki ikki baravar to'lanadi

Oqibatlar bitim nima sababdan amalga oshmaganiga bog'liq (FKning 312-moddasi):

• taraflar bitim bajarilishidan oldin uni bekor qilishga kelishgan — zakalat qaytariladi;
• hech bir taraf javob bermaydigan holat tufayli bajarish imkonsiz bo'lib qolgan — zakalat qaytariladi (FKning 349-moddasi);
• zakalat bergan taraf aybdor, masalan xaridor fikridan qaytgan yoki pul topa olmagan — zakalat sotuvchida qoladi;
• zakalat olgan taraf aybdor, masalan sotuvchi kvartirani boshqaga sotgan yoki narxni oshirgan — qonunchilikda boshqacha qoida bo'lmasa, u zakalatni ikki baravar qaytarishi shart.

Bundan tashqari, aybdor taraf, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo'lsa, zakalat summasini hisobga olgan holda zararni ham to'laydi (FKning 312-moddasi). Zarar — buzilgan huquqni tiklash xarajatlari, mol-mulkning yo'qolishi va olinmay qolgan daromad (FKning 14-moddasi). Masalan, kvartira qimmatlashib, xaridor shunga o'xshash uyni qimmatroqqa olishga majbur bo'lsa, farqni talab qilish mumkin, lekin kuygan zakalat unga hisoblanadi.

Javobgarlik ayb bo'lganda yuzaga keladi, aybsizlikni esa majburiyatni buzgan shaxs isbotlaydi (FKning 333-moddasi). Agar bajarishning imkonsizligi ikkinchi tarafning aybli harakatlari tufayli yuzaga kelgan bo'lsa, o'sha taraf bajarilganini qaytarishni talab qila olmaydi (FKning 349-moddasi).

Kvartira va avtomobil: shartnoma shaklidagi tuzoq

Uy-joy yoki mashina sotib olishda zakalat odatda asosiy bitimdan oldin, dastlabki shartnoma bo'yicha beriladi — bu taraflar kelgusida asosiy shartnoma tuzish majburiyatini oladigan kelishuv (FKning 361-moddasi). Dastlabki shartnoma asosiy shartnoma shaklida tuziladi, shaklga rioya qilinmasa, u haqiqiy sanalmaydi.

Kvartira yoki turar-joy uyini sotish shartnomasi notarial tasdiqlanishi va davlat ro'yxatidan o'tkazilishi kerak (FKning 488-moddasi), ko'chmas mulkni sotish shartnomasi shakliga rioya qilmaslik esa uning haqiqiy emasligiga olib keladi (FKning 480-moddasi). Davlat ro'yxatidan o'tkaziladigan avtomobilning oldi-sotdi shartnomasi ham hukumat belgilagan hollardan tashqari notarial tasdiqlanadi (FKning 386-moddasi). Bunday shartnoma notarial tasdiqlangan yoki ro'yxatdan o'tgan paytdan tuzilgan hisoblanadi (FKning 366-moddasi).

Asosiy xavf shundan: kvartira yoki mashina bo'yicha dastlabki shartnoma notariussiz, shunchaki qog'ozda imzolangan bo'lsa, u haqiqiy emas deb topilishi mumkin, asosiy majburiyat bilan birga uni ta'minlovchi zakalat kelishuvi ham haqiqiy bo'lmaydi (FKning 259-moddasi). Unda zakalatning jarima qoidalari ishlamaydi: pul bo'nak kabi bir baravar qaytariladi, ammo sotuvchidan ikki baravar summani ham undirib bo'lmaydi.

Dastlabki shartnomada asosiy shartnoma tuziladigan muddat ko'rsatiladi, agar u bo'lmasa, asosiy shartnoma bir yil ichida tuzilishi kerak (FKning 361-moddasi). Muddat o'tib, hech bir taraf ikkinchisiga shartnoma tuzishni taklif qilmagan bo'lsa, majburiyatlar bekor bo'ladi — bunday holatda odatda hech kim aybdor emas va zakalat qaytariladi. Agar taraf asosiy shartnomani tuzishdan bo'yin tovlasa, ikkinchi taraf sud orqali shartnoma tuzishga majburlashni va zararni qoplashni talab qilishga haqli (FKning 377-moddasi).

Zakalat yoki bo'nakni qanday qaytarish mumkin

Avval ikkinchi tarafga yozma talabnoma yuboring: shartnomani, summani, bitim nima uchun amalga oshmaganini, sizningcha kim aybdorligini va talabingizni — zakalatni, uning ikki baravarini yoki bo'nakni qaytarishni — bajarish muddati bilan ko'rsating. Talabnoma va unga javob sudda dalil bo'ladi.

Pul qaytarilmasa, fuqarolik ishlari bo'yicha sudga da'vo beriladi. Umumiy da'vo muddati — uch yil (FKning 150-moddasi). Qanchalik erta murojaat qilsangiz, bitimdan aynan kim voz kechganini isbotlash shunchalik oson bo'ladi: yozishmalarni, muddatni ko'chirish haqidagi xabarlarni, shartnoma tuzish takliflarini saqlab qo'ying.

Bu kimlarga tegishli

• Sotuvchiga yoki agentlikka zakalat bergan kvartira va uy xaridorlari.
• Xaridor fikridan qaytgan holda zakalat olgan ko'chmas mulk sotuvchilari.
• Ikkilamchi bozorda avtomobil sotib oluvchilar va sotuvchilar.
• Oldindan to'lovi zakalat deb atalgan ijarachilar va xizmat buyurtmachilari.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Kelishuvni yozma tuzing

   "Zakalat" so'zi, summa, u ta'minlaydigan shartnoma, asosiy bitim muddati va ikkala tarafning imzosi bo'lsin.

2. 2

   Dastlabki shartnoma shakliga rioya qiling

   Kvartira va mashina uchun zakalatli dastlabki shartnoma ham asosiy shartnoma kabi notariusda tasdiqlanadi.

3. 3

   Bitimni kim buzganini qayd eting

   Yozishmalarni, shartnoma tuzish haqidagi yozma takliflarni, notariusga kelmaganlik haqidagi belgilarni saqlang.

4. 4

   Talabnoma yuboring

   Zakalatni, uning ikki baravarini yoki bo'nakni qaytarishni talab qiling va javob uchun oqilona muddat belgilang.

5. 5

   Sudga da'vo bering

   Pul qaytarilmasa, uch yil ichida fuqarolik ishlari bo'yicha sudga murojaat qiling.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: sotuvchi kvartirani sotishdan voz kechdi

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 311, 312-moddalar — zakalat: tushunchasi, shakli, oqibatlarilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
2. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 361-modda — dastlabki shartnomalex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
3. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 107, 109-moddalar — bitimning yozma shaklilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
4. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 333-modda — majburiyatni buzganlik uchun ayb; 349-modda — bajarishning imkonsizligilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
5. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 366-modda — shartnoma shakli va tuzilgan paytilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
6. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 14-modda — zararni qoplashlex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
7. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 150-modda — umumiy da'vo muddatilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
8. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 480, 488-moddalar — uy-joyni sotish shartnomasi shaklilex.uz · 29-avgust, 1996-yil
9. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 386-modda — avtomobil oldi-sotdisining notarial shaklilex.uz · 29-avgust, 1996-yil
10. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 1023-modda — asossiz orttirilgan boylikni qaytarishlex.uz · 29-avgust, 1996-yil

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.