Qisqacha
Fuqarolar o'rtasida 10 BHM (4 400 000 so'm) dan ortiq summadagi qarz yozma rasmiylashtiriladi va qonun qarz oluvchining pul olganligi haqidagi tilxatini aynan shunday shakl deb tan oladi (FKning 733-moddasi). Tilxatda taraflarning pasport ma'lumotlari, summa raqam va so'z bilan, pul olinganligi, qaytarish muddati, xohlasangiz foiz va neustoyka ko'rsatiladi. Notarius shart emas, ammo notarial tasdiqlangan qarzni soddalashtirilgan sud buyrug'i orqali undirish mumkin. Tilxat bo'lmasa, sudda guvohlar yordam bermaydi — yozma dalillar kerak.
- Yozma shakl majburiy
- Fuqarolar o'rtasida summa 10 BHM dan oshsa
- Qaytarish muddati yozilmagan
- Talabdan keyin 30 kun ichida qaytariladi
- Notarius
- Shart emas, ammo istalgan taraf talab qilishi mumkin
- Da'vo muddati
- Qaytarish muddatidan keyin 3 yil
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Qarz shartnomasi bo'yicha qarz beruvchi qarz oluvchiga pulni mulk qilib beradi, qarz oluvchi esa o'shancha summani qaytarish majburiyatini oladi. Shartnoma pul topshirilgan paytdan boshlab tuzilgan hisoblanadi (Fuqarolik kodeksi — FKning 732-moddasi): pul berilmaguncha qarz yo'q.
Fuqarolar o'rtasida qarz summasi 10 BHM dan ortiq bo'lsa, shartnoma oddiy yozma shaklda tuziladi, taraflardan biri yuridik shaxs bo'lsa — summasidan qat'i nazar. Qarz oluvchining tilxati yoki unga muayyan summa topshirilganini tasdiqlaydigan boshqa hujjat bo'lsa, qarz shartnomasi yozma shaklda tuzilgan hisoblanadi (FKning 733-moddasi).
Yozma shaklga rioya qilinmasa, shartnoma haqiqiy emas bo'lmaydi, ammo nizoda guvohlarga tayanib bo'lmaydi (FKning 109-moddasi). Qarz oluvchi esa pulni olmaganini yoki kamroq olganini isbotlab, shartnoma yuzasidan nizolashishi mumkin; yozma qarz shartnomasi yuzasidan guvohlar ko'rsatmasi bilan nizolashib bo'lmaydi, aldash, zo'rlik, tahdid yoki og'ir vaziyatlar ta'sirida tuzilgan hollar bundan mustasno (FKning 737-moddasi).
Tilxatda nima yoziladi
- Tuzilgan joy va sana.
- Qarz oluvchi va qarz beruvchining familiyasi, ismi, otasining ismi, pasport ma'lumotlari va manzili.
- Summa raqam va so'z bilan hamda qarz valyutasi.
- Pul tilxat yozilgan kuni to'liq olinganligi haqidagi aniq jumla (yoki bank o'tkazmasi ko'rsatilishi).
- Qaytarish muddati — aniq sana yoki to'lovlar jadvali.
- Agar qarz foizli bo'lsa, foiz miqdori va to'lash tartibi.
- Kechiktirish uchun neustoyka, agar xohlasangiz: neustoyka kelishuvi yozma bo'lishi kerak (FKning 262-moddasi).
- Qarz oluvchining imzosi va uning ochilishi.
Qonun tilxat qo'lda yozilishini talab qilmaydi, ammo qarz oluvchining o'z qo'li bilan yozgan matni va imzosi keyinchalik u tilxatni inkor qilsa, xatshunoslik ekspertizasini osonlashtiradi.
Foizlar, muddat va valyuta
Qarz beruvchi shartnomada belgilangan miqdorda va tartibda foiz olish huquqiga ega (FKning 734-moddasi). Foiz olmoqchi bo'lsangiz, uning miqdorini tilxatda aniq yozing. Foiz to'lash muddatlari ko'rsatilmagan bo'lsa, ular asosiy qarz bilan birga to'lanadi.
Qarz oluvchi pulni shartnomada ko'rsatilgan muddatda qaytarishi shart, muddat ko'rsatilmagan bo'lsa — qarz beruvchi talab qilgan kundan boshlab 30 kun ichida (FKning 735-moddasi). Kechiktirilganda qarz summasiga qaytarilishi kerak bo'lgan kundan boshlab shartnomaviy foizlardan qat'i nazar bank foizining hisob stavkasi bo'yicha foiz hisoblanadi (FKning 736 va 327-moddalari). Qarz bo'lib-bo'lib qaytariladigan bo'lsa-yu, navbatdagi to'lov kechiktirilsa, qarz beruvchi qolgan butun summani muddatidan oldin talab qilishga haqli.
Qarzni chet el valyutasidagi muayyan summaga ekvivalent bo'lgan so'mdagi summada ifodalash mumkin; bunda, taraflar boshqa kurs yoki sanani kelishmagan bo'lsa, to'lov kunidagi rasmiy kurs bo'yicha so'mda to'lanadi. O'zbekiston hududida chet el valyutasida hisob-kitob qilishga faqat qonunchilikda belgilangan hollarda va tartibda yo'l qo'yiladi (FKning 245-moddasi).
Notarius kerakmi
Fuqarolar o'rtasidagi qarz uchun qonun notarial shaklni talab qilmaydi. Biroq taraflardan istalgan biri talab qilsa, notarial tasdiqlash majburiy bo'ladi (FKning 110-moddasi). Uning afzalligi — undirish tezligida: notarial tasdiqlangan bitimga asoslangan talab bo'yicha sud muhokamasisiz sud buyrug'i beriladi. Oddiy tilxat bo'yicha esa buyruq faqat qarzdor qarzni tan olsa beriladi (FPKning 171-moddasi).
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Tilxatning asosiy vazifasi — pul haqiqatan topshirilganini isbotlash. Shuning uchun «oldim» degan ifoda chiroyli rasmiylashtirishdan muhimroq: pul olinganini tasdiqlamaydigan «qaytarishga majburman» jumlasi qarz oluvchiga pul olmaganini da'vo qilish uchun bahona beradi. Bundan ham ishonchlisi — to'lov maqsadi «falon sanadagi tilxat bo'yicha qarz» deb ko'rsatilgan bank o'tkazmasi.
Qaytarish muddatini har doim ko'rsating. Usiz qarzni avval yozma talab qilish kerak va faqat 30 kundan keyin kechikish, u bilan birga da'vo muddatining hisobi boshlanadi. Katta summalarda qarzni notariusda tasdiqlatish yoki yozma kafillik shartnomasi bo'yicha kafil olish oqilona.
Tilxatning asl nusxasini saqlang — sudga aynan u kerak. Qarz oluvchi qaytarishni cho'zsa, talabni uzoqqa qoldirmang: da'vo uchun uch yil beriladi. Agar qarzdor o'z harakatlari bilan qarzni tan olsa, masalan kechiktirishni yozma so'rasa, da'vo muddatining o'tishi uziladi va yangidan boshlanadi. Vaziyatingizga mos tilxat matnini Traffic Law AI yordamida tuzish mumkin.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Shartlarni kelishib oling
Summa, valyuta, qaytarish muddati yoki jadvali, foizlar va kechiktirish uchun neustoyka.
Qarz oluvchining pasportini tekshiring
Hujjat ma'lumotlarini tilxatga xatosiz yozing — sudda va ijroda qarzdor aynan ular bo'yicha aniqlanadi.
Tilxatni tuzing
Qarz oluvchi summani raqam va so'z bilan hamda pul olinganligi haqidagi jumlani o'zi yozib, imzolasin.
Pulni topshiring
Imzolash paytida naqd yoki to'lov maqsadi aniq ko'rsatilgan bank o'tkazmasi orqali.
Asl nusxani saqlang
Asl nusxa qarz beruvchida qoladi. Qarz qisman qaytarilganda olingan summalar haqida alohida tilxat oling.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Taraflarning pasportlari yoki ID-kartalari
- Qarz oluvchining tilxati (asl nusxa)
- Pul bank orqali o'tkazilgan bo'lsa, bank hujjatlari
- Qarz qismlab uzilsa, qisman qaytarilganlik haqidagi tilxatlar
Xavflar va muhim jihatlar
- 10 BHM dan ortiq summada tilxat yo'q — qarzni guvohlar bilan tasdiqlab bo'lmaydi (FKning 109-moddasi).
- Tilxatda pul olinganligi yozilmagan — qarz oluvchi qarzni pulsiz deb nizolashishi mumkin (FKning 737-moddasi).
- Qarz faqat chet el valyutasida yozilgan — hisob-kitoblarning qonuniyligi bo'yicha nizo chiqishi mumkin (FKning 245-moddasi).
- Qaytarish muddati yo'q — undirishdan oldin qarzni yozma talab qilish va 30 kun kutish kerak bo'ladi.
Misol: do'stga dollarda qarz
Otabek do'sti Sanjarga mashina sotib olish uchun 3 000 AQSh dollariga teng summani qarz bermoqda. Sanjar tilxatga shunchaki «3 000 dollar oldim, bir yildan keyin qaytaraman» deb yozishni taklif qilmoqda.
Qanday harakat qilish kerak
Qarzni to'lov kunidagi rasmiy kurs bo'yicha 3 000 AQSh dollariga ekvivalent bo'lgan so'mdagi summada yozish ishonchliroq — bunday variantga FKning 245-moddasi to'g'ridan-to'g'ri yo'l qo'yadi. Tilxatda ikkalasining pasport ma'lumotlari, «pulni to'liq oldim» degan jumla, qaytarish sanasi va kelishilgan bo'lsa kechiktirish uchun penya bo'lishi kerak. Nizo chiqqanda tez undirishni istasa, Otabek qarzni notarial tasdiqlashni talab qilishga haqli.
Ko'p beriladigan savollar
Tilxatni notariusda tasdiqlatish kerakmi?
Yo'q, qonun buni talab qilmaydi. Biroq taraflardan biri notarial tasdiqlashni talab qilsa, u majburiy bo'ladi (FKning 110-moddasi). Notarial qarzni sud buyrug'i orqali undirish mumkin (FPKning 171-moddasi).
Tilxatni dollarda yozish mumkinmi?
Qarzni to'lov kunidagi rasmiy kurs bo'yicha chet el valyutasidagi summaga ekvivalent bo'lgan so'mdagi summada ifodalash xavfsizroq. Mamlakat ichida chet el valyutasida hisob-kitob faqat qonunchilikda belgilangan hollarda mumkin (FKning 245-moddasi).
Tilxatda qaytarish muddati yo'q bo'lsa nima qilish kerak?
Qarz oluvchiga qarzni qaytarish haqida yozma talab yuboring. U talab qo'yilgan kundan boshlab 30 kun ichida pulni qaytarishi shart (FKning 735-moddasi).
Pul berilganda guvohlar kerakmi?
Qonun buni talab qilmaydi. Qarz yozma tuzilgan bo'lsa, uni guvohlar ko'rsatmasi bilan na tasdiqlash, na nizolashish mumkin, aldash, zo'rlik va tahdid hollari bundan mustasno (FKning 737-moddasi). Asosiy dalil — tilxatning o'zi.
Qaytarish kechiktirilgani uchun foiz undirish mumkinmi?
Ha. Shartnomada boshqacha tartib bo'lmasa, o'z vaqtida qaytarilmagan summaga kechiktirilgan kundan qaytarilgan kungacha bank foizining hisob stavkasi bo'yicha foiz hisoblanadi (FKning 736-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — 732–737-moddalar — qarz shartnomasi: shakl, foizlar, qaytarishlex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 109, 110, 245-moddalar — yozma shakl, notarius, qarz valyutasilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 150, 154-moddalar — da'vo muddati va uning boshlanishilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPKning 171-moddasi — sud buyrug'i qachon beriladilex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.