Qisqacha
O'zbekistonda umumiy da'vo muddati — uch yil (FKning 150-moddasi). Qaytarish muddati aniq bo'lgan qarz bo'yicha u shu sanadan keyin o'ta boshlaydi, da'vo qo'zg'atilishi va qarzdorning qarzni tan olganini ko'rsatuvchi harakatlari bilan esa uziladi; uzilishdan keyin uch yil yangidan hisoblanadi (FKning 157-moddasi). Sud muddat o'tgan bo'lsa ham da'voni qabul qiladi, ammo da'vo muddatini faqat nizodagi tarafning qarorgacha bergan arizasi bo'yicha qo'llaydi — bunda da'vo rad etiladi (FKning 153-moddasi). Qarzdor muddat o'tgandan keyin to'lagan bo'lsa, pulni qaytarib ololmaydi.
- Umumiy muddat
- 3 yil
- Boshlanishi
- Bajarish muddati tugaganidan keyin
- Nima uzadi
- Da'vo va qarzdorning qarzni tan olishi
- Shartnoma bilan o'zgartirish
- Mumkin emas
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Da'vo muddati — shaxs o'zining buzilgan huquqini da'vo qo'zg'atish yo'li bilan himoya qilishi mumkin bo'lgan muddat (Fuqarolik kodeksi — FKning 149-moddasi). Umumiy muddat — uch yil (FKning 150-moddasi). Ayrim talablar uchun qonunchilikda qisqaroq yoki uzunroq maxsus muddatlar belgilanishi mumkin (FKning 151-moddasi). Da'vo muddatlari va ularni hisoblash tartibini taraflar kelishuvi bilan o'zgartirib bo'lmaydi (FKning 152-moddasi).
- Umumiy qoida: muddat shaxs o'z huquqi buzilganini bilgan yoki bilishi lozim bo'lgan kundan o'ta boshlaydi (FKning 154-moddasi).
- Muayyan muddatli qarz: ijro muddati tamom bo'lganidan keyin.
- Muddatsiz yoki «talab qilinguncha» qarz: kreditorda ijroni talab qilish huquqi paydo bo'lgan paytdan, qarzdorga talabni bajarish uchun imtiyozli muddat berilgan bo'lsa — shu muddat tamom bo'lganidan keyin.
- Regress talablar, masalan kafilning qarzdorga talabi: asosiy majburiyat bajarilgan paytdan.
Majburiyatdagi shaxslarning almashinishi, masalan qarz boshqa kreditorga sotilishi, da'vo muddati va uni hisoblash tartibini o'zgartirmaydi (FKning 155-moddasi).
Muddatni nima uzadi va to'xtatadi
Da'vo muddati belgilangan tartibda da'vo qo'zg'atilishi hamda qarzdorning qarzni tan olganini ko'rsatuvchi harakatlari bilan uziladi. Uzilishdan keyin muddat yangidan boshlanadi, o'tgan vaqt hisobga olinmaydi (FKning 157-moddasi). Agar da'vo sud tomonidan ko'rilmasdan qoldirilsa, muddat umumiy tartibda davom etadi (FKning 158-moddasi).
Agar muddatning oxirgi olti oyida da'vo qo'zg'atishga yengib bo'lmas kuch, Hukumat moratoriysi, tarafning harbiy holatga o'tkazilgan qo'shinlar tarkibida bo'lishi, muomalaga layoqatsiz shaxsning qonuniy vakili yo'qligi, qonunchilik hujjati amalining to'xtatilishi to'sqinlik qilsa, shuningdek taraflar mediatsiya to'g'risida kelishuv tuzgan bo'lsa, muddat to'xtatiladi. Shundan keyin qolgan qism olti oygacha uzaytiriladi (FKning 156-moddasi).
Muddat uzrli sabab bilan o'tkazib yuborilgan bo'lsa, sud uni tiklashi mumkin. Sabablar muddatning oxirgi olti oyida yuz bergan bo'lsa hisobga olinadi (FKning 159-moddasi).
Muddat o'tgan bo'lsa nima bo'ladi
- Sud baribir da'voni ko'rish uchun qabul qiladi: da'vo muddati faqat tarafning qaror chiqarilgunga qadar bergan arizasi bo'yicha qo'llaniladi (FKning 153-moddasi).
- Qarzdor muddat o'tganini bildirsa, bu da'voni rad etish uchun asos bo'ladi.
- Asosiy qarz bo'yicha muddat o'tishi bilan qo'shimcha talablar — neustoyka, garov, kafillik bo'yicha ham muddat o'tgan hisoblanadi (FKning 162-moddasi).
- Muddat o'tgandan keyin to'lagan qarzdor, muddat o'tganini bilmagan bo'lsa ham, pulni qaytarishni talab qila olmaydi (FKning 161-moddasi).
Da'vo muddati, xususan, omonatchilarning bankka omonatni berish haqidagi talablariga va hayot yoki sog'liqqa yetkazilgan zararni to'lash talablariga joriy qilinmaydi; keyingisi bo'yicha o'tgan davr uchun da'vodan oldingi ko'pi bilan uch yil uchun undiriladi (FKning 163-moddasi).
Alohida muddatlar: kafil va ijro varaqasi
Shartnomada muddati ko'rsatilmagan kafillik, agar kreditor asosiy majburiyatni bajarish muddati kelgan kundan boshlab bir yil davomida kafilga da'vo qo'zg'atmasa, bekor bo'ladi (FKning 298-moddasi). Kafilga umid bog'lagan kreditor uch yil kutib o'tira olmaydi.
Sudda yutgan kreditor ijro varaqasini uch yil ichida ijroga topshirishi kerak («Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to'g'risida»gi Qonunning 27-moddasi). Bu muddat ijro hujjati ijroga topshirilganda va qisman ijro etilganda uziladi (28-modda). Ijro varaqasi yoki sud buyrug'i bo'yicha o'tkazib yuborilgan muddatni sud tiklashi mumkin (29-modda).
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Kreditor uchun asosiy qoida — oxirgi oyni kutmaslik. Uch yil uzoq tuyuladi, ammo bir qismi muzokara va talabnomalarga ketadi, qarzdor qarzni aynan qachon tan olganini isbotlash esa qiyin bo'lishi mumkin. Qarzni tan olishni yozma olgan ma'qul: imzolangan to'lov jadvali, solishtirma dalolatnoma yoki kechiktirishni so'rab yozilgan xat.
Qarzdor uchun da'vo muddati — himoya vositasi, lekin qarzni avtomatik hisobdan chiqarish emas. Sud uni o'zi qo'llamaydi: muddat o'tganini qaror chiqarilgunga qadar bildirish kerak. Bunda qarzni tan olishni ko'rsatuvchi har qanday harakatingiz muddatni qayta boshlaydi, shuning uchun kreditorga nima imzolab, nima yozayotganingizga e'tibor bering.
Agar siz kafil bo'lsangiz, sizga da'vo qo'zg'atish uchun bir yillik muddatga e'tibor bering: u hal qiluvchi bo'lishi mumkin. Qarzingiz, ko'chirma yoki tilxatingiz bo'yicha sanalarni aniq hisoblash uchun vaziyatni Traffic Law AI'da yoki yurist bilan tahlil qilish mumkin.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Boshlanish sanasini aniqlang
Shartnoma yoki tilxatdan qaytarish muddatini toping. U bo'lmasa, kreditor qachon qaytarishni talab qilgani va bajarish uchun qancha muddat berilganini aniqlang.
Uzilishlarni tekshiring
Da'vo, qarzdor imzolagan solishtirma dalolatnomalar, jadvallar, qarzni tan olish haqidagi xatlar bo'lganmi. Har bir shunday harakatdan keyin muddat yangidan hisoblanadi.
To'xtatilishni hisobga oling
Muddatning oxirgi olti oyidagi mediatsiya, yengib bo'lmas kuch va boshqa holatlar qolgan qismni olti oygacha uzaytiradi.
Kreditor — da'voni o'z vaqtida bering
Muddat tugashiga oz qolgan bo'lsa, muzokaralar natijasini kutmasdan da'vo bering: da'vo qo'zg'atilishi muddatni uzadi.
Qarzdor — sudda da'vo muddatini bildiring
Muddat o'tgan bo'lsa, buni sanalar hisob-kitobi bilan qaror chiqarilgunga qadar yozma bildiring.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Qaytarish muddati ko'rsatilgan shartnoma, tilxat yoki kredit shartnomasi
- Qaytarish haqidagi talablar va ular topshirilganini tasdiqlovchi hujjatlar
- Qarz tan olinganini ko'rsatuvchi hujjatlar: solishtirma dalolatnomalar, jadvallar, xatlar
- Qisman to'lovlar haqidagi to'lov hujjatlari
Xavflar va muhim jihatlar
- Kreditor uch yilni o'tkazib yuborgan — qarzdor da'vo muddatini bildirsa, sud da'voni rad etadi.
- Qarzdor da'vo muddatini qarorgacha bildirmagan — sud uni qo'llamaydi.
- Qarzdor qarzni yozma tan olgan — muddat yangidan boshlangan.
- Kreditor kechikishdan keyin bir yildan ortiq kutgan — muddatsiz kafillik bekor bo'lgan.
Misol: to'rt yil oldingi tilxat
Gulnora Kamolga qaytarish muddati 2022-yil 1-iyun deb ko'rsatilgan tilxat bo'yicha qarz berdi. Kamol pulni qaytarmadi, ammo 2024-yil may oyida unga kutib turishni so'rab va qarzni qismlab qaytarishga va'da berib xabar yozdi. 2026-yil oktyabrida Gulnora da'vo berishga qaror qildi.
Qanday harakat qilish kerak
Uch yillik muddat 2022-yil 1-iyundan keyin o'ta boshlagan va 2025-yil yozida tugashi kerak edi. Biroq Kamolning 2024-yil maydagi qarzni tan olgan holda kechiktirishni so'ragan yozma xabari qarzni tan olishni ko'rsatuvchi harakat bo'lib, shundan keyin muddat yangidan boshlangan va 2027-yil mayida tugaydi. Gulnora hozir da'vo bergani va xabar skrinshotini qarz tan olinganligi dalili sifatida ilova qilgani ma'qul.
Ko'p beriladigan savollar
Qarz bo'yicha da'vo muddati necha yil?
Umumiy da'vo muddati — uch yil (FKning 150-moddasi). Ayrim talablar uchun qonun maxsus muddatlar belgilashi mumkin (FKning 151-moddasi).
Da'vo muddati o'tgach qarz hisobdan chiqariladimi?
Yo'q. Da'vo muddati faqat qarzdorga uni sudda bildirish huquqini beradi, shunda da'vo rad etiladi (FKning 153-moddasi). Qarzdor muddat o'tgandan keyin to'lagan bo'lsa, pulni qaytarib ololmaydi (FKning 161-moddasi).
Qarzni qisman to'lash da'vo muddatini uzadimi?
Qonun da'vo muddatining uzilishini qarzdorning qarzni tan olganini ko'rsatuvchi harakatlari bilan bog'laydi (FKning 157-moddasi). Muayyan to'lovni shunday harakat deb hisoblash mumkinmi, nizoda buni sud holatlarni, masalan to'lov maqsadini hisobga olib baholaydi. Qarzdor qarzni yozma tasdiqlagani ishonchliroq.
Boshqa da'vo muddati haqida kelishish mumkinmi?
Yo'q. Da'vo muddatlari va ularni hisoblash tartibi taraflar kelishuvi bilan o'zgartirilishi mumkin emas (FKning 152-moddasi).
Suddan keyin ijro varaqasini qancha muddatda topshirish mumkin?
Uch yil ichida (Sud hujjatlarini ijro etish to'g'risidagi qonunning 27-moddasi). Muddat varaqa ijroga topshirilganda va qisman ijro etilganda uziladi, o'tkazib yuborilgan muddatni esa sud tiklashi mumkin (28 va 29-moddalar).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — FKning 149–155-moddalari — da'vo muddati va uning boshlanishilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — FKning 156–163-moddalari — da'vo muddatini to'xtatish, uzish va tiklashlex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — FKning 298-moddasi — kafillikning bekor bo'lishilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to'g'risida»gi Qonuni — 27–29-moddalar — ijro hujjatlarini ijroga topshirish muddatlarilex.uz · 29-avgust, 2001-yil · № 258-II
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.