Qisqacha
Avval qarzdorga yozma talab yuboring: tilxatda qaytarish muddati ko'rsatilmagan bo'lsa, u talab qo'yilgan kundan boshlab 30 kun ichida pulni qaytarishi shart (FKning 735-moddasi). Qarz notarial tasdiqlangan bo'lsa yoki qarzdor uni tan olsa, sud majlissiz sud buyrug'i berishi mumkin; boshqa hollarda qarzdor yashaydigan joydagi fuqarolik ishlari bo'yicha sudga da'vo beriladi. Bunday da'vo uchun davlat boji — summaning 4 foizi, lekin 1 BHM (440 000 so'm) dan kam emas, sudga murojaat uchun esa uch yil bor. Qarzdor ixtiyoriy bajarmagan qarorni Majburiy ijro byurosi ijro etadi.
- Qaytarish muddati yozilmagan
- Yozma talabdan keyin 30 kun
- Da'vo uchun davlat boji
- Summaning 4 foizi, lekin 1 BHM dan kam emas
- Da'vo muddati
- Qarz qaytarilishi kerak bo'lgan kundan 3 yil
- Ijro varaqasi
- 3 yil ichida ijroga topshiriladi
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Qarz oluvchi qarz summasini shartnomada nazarda tutilgan muddatda va tartibda qaytarishi shart. Muddat belgilanmagan bo'lsa, pul qarz beruvchi talab qilgan kundan boshlab 30 kun ichida qaytarilishi kerak (Fuqarolik kodeksi — FKning 735-moddasi). O'z vaqtida qaytarilmagan summaga qaytarilishi kerak bo'lgan kundan to qaytarilgan kungacha shartnomaviy foizlardan qat'i nazar bank foizining hisob stavkasi bo'yicha foiz hisoblanadi (FKning 736 va 327-moddalari).
Sudga murojaat qilish uchun umumiy da'vo muddati — uch yil (FKning 150-moddasi). Muayyan muddatli qarz bo'yicha u qaytarish muddati tugaganidan keyin, «talab qilinguncha» berilgan qarz bo'yicha esa qarz beruvchida qaytarishni talab qilish huquqi paydo bo'lgan paytdan, imtiyozli muddat hisobga olingan holda o'ta boshlaydi (FKning 154-moddasi). Da'vo qo'zg'atilishi va qarzdorning qarzni tan olishini ko'rsatuvchi harakatlari da'vo muddatini uzadi (FKning 157-moddasi).
Qarz bo'yicha sudgacha talabnoma faqat qonun yoki shartnoma talab qilsa majburiy (Fuqarolik protsessual kodeksi — FPKning 189-moddasi). Ammo tilxatda qaytarish sanasi bo'lmasa, yozma talab baribir kerak: usiz 30 kunlik muddat boshlanmaydi.
Tez yo'l: sud buyrug'i
Sud buyrug'i nizosiz talablar bo'yicha sud muhokamasisiz beriladi va ijro hujjati kuchiga ega (FPKning 170-moddasi). Qarz bo'yicha u talab notarial tasdiqlangan bitimga yoki qarzdor tan olgan yozma bitimga asoslangan bo'lsa beriladi (FPKning 171-moddasi).
- Sudya buyruqni ariza kelib tushgan kundan boshlab uch kun ichida, taraflarni chaqirmasdan beradi (FPKning 177-moddasi).
- Qarzdor buyruq ko'chirma nusxasini olgan kundan boshlab 10 kun ichida e'tiroz yuborishi mumkin — shunda buyruq bekor qilinadi, talab esa da'vo tartibida bildirilishi mumkin (FPKning 181-moddasi).
- E'tiroz bo'lmasa, buyruq berilganidan keyin 10 kun o'tgach qonuniy kuchga kiradi (FPKning 180-moddasi).
- Davlat boji da'vodagi kabi to'lanadi; buyruq bekor qilinsa, u qaytarilmaydi, ammo da'vo berilganda hisobga olinadi (FPKning 174-moddasi).
Da'vo arizasi
Da'vo qarzdor doimiy yashaydigan joydagi fuqarolik ishlari bo'yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga beriladi (FPKning 33-moddasi); shartnomada ijro joyi ko'rsatilgan bo'lsa — o'sha joydagi sudga ham (FPKning 34-moddasi). Ariza yozma, jumladan pochta orqali yoki elektron hujjat tarzida beriladi (FPKning 188-moddasi). Unda taraflar, talab, da'vo bahosi, holatlar va dalillar ko'rsatiladi, talabni tasdiqlovchi hujjatlar hamda davlat boji va pochta xarajatlari to'langanligi haqidagi kvitansiya ilova qilinadi (FPKning 189 va 191-moddalari).
Fuqarolik ishlari bo'yicha sudda mulkiy da'vo uchun davlat boji — da'vo bahosining 4 foizi, lekin 1 BHM dan kam emas («Davlat boji to'g'risida»gi Qonunga ilova). Yutib chiqsangiz, sud xarajatlari qarzdordan undiriladi (FPKning 138-moddasi). Qarzdor mol-mulkini yashirishi xavfi bo'lsa, suddan da'voni ta'minlash choralarini — masalan, uning mol-mulki yoki pul mablag'larini xatlashni so'rang (FPKning 105 va 106-moddalari).
Qarzdor pulni olmaganini isbotlab, qarz yuzasidan nizolashishi mumkin. Biroq yozma qarz shartnomasi yuzasidan guvohlar ko'rsatmasi bilan nizolashib bo'lmaydi, aldash, zo'rlik, tahdid yoki og'ir vaziyatlar bundan mustasno (FKning 737-moddasi).
Qarzdor sud qaroridan keyin ham to'lamasa
- Sud hujjati asosida berilgan ijro varaqasi uch yil ichida ijroga topshirilishi mumkin («Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to'g'risida»gi Qonunning 27-moddasi).
- Majburiy ijro byurosining davlat ijrochisi ijro ishini qo'zg'atadi va qarzdorga ixtiyoriy bajarish uchun ko'pi bilan 15 kun muddat beradi (o'sha Qonunning 23-moddasi).
- So'ngra undiruv qarzdorning hisobvaraqlaridagi pulga, mol-mulkiga, ish haqi, pensiyasi va boshqa daromadlariga qaratiladi (46-modda).
- Qarzdor uzrsiz sabablarga ko'ra sud hujjatini bajarmasa, ijrochi uning O'zbekistondan chiqishini vaqtincha cheklashga haqli (42¹-modda).
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Cho'zmang. Qancha uzoq kutsangiz, qarzdor pulni sarflab yuborishi yoki mol-mulkini boshqaga rasmiylashtirishi xavfi shuncha ortadi, uch yillik da'vo muddati esa sezdirmay o'tib ketadi. Aniq sanali yozma talab — qaytarish muddatini boshlab beradigan va sudda dalil bo'ladigan birinchi qadam.
Sud buyrug'i tez va protsedura jihatidan arzon, ammo faqat notarial qarzda yoki qarzdor nizolashmasa ishlaydi. E'tiroz kutsangiz, vaqtni yo'qotmaslik uchun darhol da'vo bergan ma'qul. Da'vo bahosi — qarz va kechiktirish foizlari; foizlar hisob-kitobini arizaga ilova qiling.
Sudda yutish — ishning yarmi, pulni real olish muhim. Da'vodan oldin qarzdorning ishi, hisobvarag'i, mashinasi yoki ko'chmas mulki bor-yo'qligini aniqlang va kerak bo'lsa mol-mulkni xatlashni so'rang. Murakkab holatlarni — bir necha qarzdor, kafil, garov — yurist bilan ko'rib chiqqan ma'qul; talab va da'vo loyihasini Traffic Law AI'da tayyorlash mumkin.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Yozma talab yuboring
Summa, asos (falon sanadagi tilxat) va qaytarish muddatini ko'rsating. Olinganini isbotlash mumkin bo'lgan usulda yuboring.
Yo'lni tanlang: buyruq yoki da'vo
Notarial qarz yoki qarz tan olingan bo'lsa — sud buyrug'i berish haqida ariza. Qarz yoki summa bo'yicha nizo bo'lsa — darhol da'vo.
Hujjatlar va hisob-kitobni tayyorlang
Tilxatning asl nusxasi, talab nusxasi, asosiy qarz va kechiktirish foizlari hisob-kitobi, qarzdor ma'lumotlari.
Davlat bojini to'lab, ariza bering
Qarzdor yashaydigan joydagi fuqarolik ishlari bo'yicha sudga. Mol-mulk yashirilishi xavfi bo'lsa, da'voni ta'minlash haqida iltimosnoma bering.
Qarorni ijroga topshiring
Ijro hujjatini olib, uni uch yil ichida Majburiy ijro byurosiga topshiring.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Tilxat yoki qarz shartnomasining asl nusxasi
- Qaytarish haqidagi yozma talab va yuborilganini tasdiqlovchi hujjat
- Qarz summasi va kechiktirish foizlari hisob-kitobi
- Davlat boji va pochta xarajatlari to'langanligi haqidagi hujjat
- Qarzdorning pasport ma'lumotlari va manzili
Xavflar va muhim jihatlar
- Uch yillik muddat o'tkazib yuborilgan: qarzdor da'vo muddatini qo'llashni so'rasa, da'vo rad etiladi.
- Qarzdor sud buyrug'iga e'tiroz bildiradi — da'vo tartibida qaytadan murojaat qilishga to'g'ri keladi.
- Qarzdorning mol-mulki va daromadi yo'q — qaror bor, undiradigan narsa yo'q; mol-mulkni erta xatlash yordam beradi.
- Tilxatda pul olinganligi yozilmagan — qarzdor qarzni pulsiz deb nizolashishi mumkin.
Misol: qo'shni qarzni qaytarmayapti
Shahlo qo'shnisi Farruxga qaytarish sanasi 1 mart deb ko'rsatilgan tilxat asosida pul qarz berdi. Yarim yil o'tdi, Farrux telefonda «yaqinda qaytaraman» deydi, lekin to'lamaydi. Tilxat oddiy, notarial tasdiqlanmagan.
Qanday harakat qilish kerak
Shahlo Farruxga qarzni kechiktirish foizlari bilan qaytarish haqida yozma talab yuboradi. Farrux qarzni yozma tan olsa, sud buyrug'i haqida ariza berish mumkin; nizolashsa — summaning 4 foizi miqdorida davlat boji to'lab, u yashaydigan joydagi fuqarolik ishlari bo'yicha sudga da'vo beriladi. Da'vo muddati 2 martdan hisoblanadi, vaqt yetarli, ammo kechiktirmagan ma'qul. Qarordan keyin Shahlo ijro varaqasini Majburiy ijro byurosiga topshiradi.
Ko'p beriladigan savollar
Tilxat bo'lmasa qarzni undirish mumkinmi?
Summa 10 BHM dan ortiq bo'lsa, guvohlar yordam bermaydi: qarzning yozma shakliga rioya qilinmagan va guvohlar ko'rsatuviga tayanib bo'lmaydi. Ammo qarzni yozma va boshqa dalillar — bank o'tkazmasi, qarzdor qarzni tan olgan yozishma bilan isbotlash mumkin.
Qarzdorni sudga berish qancha turadi?
Fuqarolik ishlari bo'yicha sudda mulkiy da'vo uchun davlat boji — da'vo summasining 4 foizi, lekin 1 BHM (440 000 so'm) dan kam emas. Sud da'voni qanoatlantirsa, xarajatlar qarzdordan undiriladi (FPKning 138-moddasi).
Qarzdor sud buyrug'ini bekor qildirsa nima bo'ladi?
Talabni da'vo tartibida bildirish mumkin. To'langan davlat boji buyruq bekor qilinganda qaytarilmaydi, ammo da'vo bo'yicha davlat bojiga hisobga olinadi (FPKning 174 va 181-moddalari).
Kechiktirish uchun foiz undirish mumkinmi?
Ha. Shartnomada boshqacha tartib bo'lmasa, o'z vaqtida qaytarilmagan summaga kechiktirilgan kundan qaytarilgan kungacha bank foizining hisob stavkasi bo'yicha foiz hisoblanadi (FKning 736 va 327-moddalari).
Qarzdor sud qaroridan keyin ham to'lamasa nima qilish kerak?
Ijro varaqasini Majburiy ijro byurosiga topshirish kerak. Ijrochi undiruvni qarzdorning hisobvaraqlari, mol-mulki va daromadlariga qaratadi hamda uning chet elga chiqishini vaqtincha cheklashga haqli (Sud hujjatlarini ijro etish to'g'risidagi qonunning 46 va 42¹-moddalari).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPKning 170–181-moddalari — sud buyrug'ilex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPKning 33, 189–191-moddalari — sudlovga tegishlilik va da'vo arizasilex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) — FKning 735–737-moddalari — qarzni qaytarish va kechiktirish foizlarilex.uz · 29-avgust, 1996-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — FKning 150–157-moddalari — da'vo muddatilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — «Davlat boji to'g'risida»gi Qonunga ilova — sudlardagi stavkalarlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
- O'zbekiston Respublikasining «Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish to'g'risida»gi Qonuni — 23, 27, 42¹, 46-moddalar — qarorni majburiy ijro etishlex.uz · 29-avgust, 2001-yil · № 258-II
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.