Qisqacha
Qarz oluvchi to'lamasa, kafil bank oldida u bilan solidar javob beradi, ya'ni shartnomada subsidiar javobgarlik nazarda tutilmagan bo'lsa, bank butun qarzni darhol kafildan talab qilishi mumkin (FKning 293-moddasi). Kafil qarzdor bilan baravar hajmda — asosiy qarz, foizlar, sud chiqimlari va zarar uchun javob beradi. To'lagan kafilga bankning huquqlari o'tadi va u to'langan summani foizlari bilan qarzdordan undirishi mumkin (FKning 295-moddasi). Kafillik, xususan, kredit shartlari kafilning roziligisiz yomonlashtirilganda yoki shartnomada kafillik muddati ko'rsatilmagan bo'lsa, bank kechikishdan keyin bir yil ichida kafilga da'vo qo'zg'atmaganda bekor bo'ladi (FKning 298-moddasi).
- Javobgarlik turi
- Shartnomada subsidiar belgilanmagan bo'lsa — solidar
- Hajmi
- Qarz, foizlar, sud chiqimlari va zarar
- Shartnoma shakli
- Faqat yozma, aks holda haqiqiy emas
- Muddat ko'rsatilmagan bo'lsa
- Kafilga da'vo — kechikishdan keyin 1 yil ichida
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Kafillik shartnomasi bo'yicha kafil boshqa shaxs o'z majburiyatini to'la yoki qisman bajarishi uchun uning kreditori oldida javob berishni o'z zimmasiga oladi. Kafillik shartnomasi yozma shaklda tuzilishi kerak, yozma shaklga rioya qilmaslik uning haqiqiy bo'lmasligiga olib keladi (Fuqarolik kodeksi — FKning 292-moddasi). Banklar kreditlarni, jumladan, kafillik asosida beradi («Banklar va bank faoliyati to'g'risida»gi Qonunning 63-moddasi).
- Qonun yoki kafillik shartnomasida kafilning subsidiar javobgarligi nazarda tutilmagan bo'lsa, kafil va qarzdor kreditor oldida solidar javob beradi (FKning 293-moddasi).
- Solidar majburiyatda kreditor barcha qarzdorlardan birgalikda ham, ularning har biridan alohida ham, qarzni to'la yoki qisman bajarishni talab qilishga haqli (FKning 252-moddasi).
- Kafillik shartnomasida boshqacha tartib bo'lmasa, kafil qarzdor bilan baravar hajmda, jumladan foizlar, qarzni undirish bo'yicha sud chiqimlari va kreditorning boshqa zararlari uchun javob beradi (FKning 293-moddasi).
- Birgalashib kafil bo'lgan shaxslar, shartnomada boshqacha tartib bo'lmasa, kreditor oldida solidar javob beradi.
Subsidiar javobgarlikda kreditor avval qarzdorga talab qo'yishi, faqat u rad etsa yoki oqilona muddatda javob bermasa — kafilga murojaat qilishi kerak (FKning 329-moddasi). Shartnomangizda javobgarlikning qaysi turi yozilganini tekshiring.
Kafilning huquqlari
- Kreditor talabiga qarshi qarzdor bildirishi mumkin bo'lgan barcha e'tirozlarni, hatto qarzdor ulardan voz kechgan yoki qarzni tan olgan bo'lsa ham, bildirish (FKning 294-moddasi).
- Kafilga da'vo qo'zg'atilsa, u qarzdorni ishda ishtirok etishga jalb qilishi shart; aks holda qarzdor kafilning qarshi talabiga kreditorga qarshi bo'lgan e'tirozlarini qo'yishi mumkin (FKning 294-moddasi).
- Majburiyatni bajargan kafilga kreditorning huquqlari, shu jumladan garovga oluvchi huquqlari to'langan hajmda o'tadi; u qarzdordan to'langan summaga foiz va boshqa zararlarni talab qilishi mumkin (FKning 295-moddasi).
- Kreditor majburiyatni bajargan kafilga qarzdorga bo'lgan talabni tasdiqlovchi hujjatlarni topshirishi shart (FKning 295-moddasi).
- Shartnomada boshqacha tartib bo'lmasa, kafil xizmatlari uchun haq olish huquqiga ega (FKning 297-moddasi).
Kreditni uzgan qarzdor bu haqda kafilni darhol xabardor qilishi shart. Aks holda kafil ham to'lagan bo'lsa, u asossiz olinganni kreditordan undirishga yoki qarzdorga regress talab qo'yishga haqli (FKning 296-moddasi). Regress talab bo'yicha da'vo muddati asosiy majburiyat bajarilgan paytdan o'ta boshlaydi (FKning 154-moddasi).
Kafillik qachon bekor bo'ladi
- Ta'minlangan majburiyat bekor bo'lganda — masalan, kredit to'liq uzilganda (FKning 298-moddasi).
- Majburiyat kafilning roziligisiz uning javobgarligini oshiradigan yoki boshqa noqulay oqibatlarga olib keladigan tarzda o'zgartirilganda.
- Qarz boshqa shaxsga o'tkazilib, kafil yangi qarzdor uchun javob berishga rozilik bermaganda.
- Kreditor qarzdor yoki kafil taklif qilgan lozim darajadagi ijroni qabul qilishdan bosh tortganda.
- Shartnomada ko'rsatilgan kafillik muddati o'tganda. Muddat belgilanmagan bo'lsa — kreditor majburiyatni bajarish muddati kelgan kundan boshlab bir yil davomida kafilga da'vo qo'zg'atmaganda.
Asosiy qarz bo'yicha da'vo muddati o'tishi bilan kafilga qo'yiladigan talab bo'yicha muddat ham o'tadi (FKning 162-moddasi). Ammo amaldagi kafillikdan bir tomonlama «chiqib ketish»ga qonun yo'l qo'ymaydi: sanab o'tilgan hollardan biri yoki kreditor roziligi kerak.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Kafillik rasmiyatchilik emas va «do'st uchun shunchaki imzo» ham emas. Solidar javobgarlikda bank qarzdor mol-mulkini sotishini kutmasdan darhol kafilga murojaat qilishi mumkin, sud qarori bo'yicha undiruv esa sizning hisobvaraqlaringiz, ish haqingiz va mol-mulkingizga qaratiladi. Imzolashdan oldin eng yomon holatda butun kreditni to'lashga tayyormisiz — baholang.
Bank talab qo'ygan bo'lsa, kafillik shartnomasini diqqat bilan tekshiring: shakli, muddati, javobgarlik turi va kredit shartlari — masalan, stavka yoki summa roziligingizsiz o'zgartirilmaganmi. Bu holatlarning har biri sizni javobgarlikdan to'liq yoki qisman ozod qilishi mumkin.
Qarzdor uchun to'lagach, darhol bankdan qarz hujjatlarini talab qiling va to'lov hujjatlarini to'plang: bu regress da'vongizning asosi. Muayyan kafillik shartnomasi bo'yicha vaziyatni Traffic Law AI'da yoki yurist bilan tahlil qilish mumkin.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Kafillik shartnomasini o'rganing
Yozma shakl, kafillik muddati, javobgarlik turi (solidar yoki subsidiar) va siz javob beradigan summa chegarasini tekshiring.
Kredit shartlarini solishtiring
Bankdan qarz hisob-kitobini so'rang va kredit shartlari roziligingizsiz o'zgartirilganmi — aniqlang.
Qarzdor bilan bog'laning
Kechikish sabablarini bilib oling va bank bilan birgalikda yangi jadval kelishishga harakat qiling — bu suddan arzonroq.
Da'voda himoyalaning
Qarzdorning va o'zingizning e'tirozlaringizni, jumladan kafillik bekor bo'lgani yoki muddat o'tgani haqida bildiring va qarzdorni ishga jalb qiling.
To'langanini qarzdordan undiring
To'lagan bo'lsangiz, bankdan talab hujjatlarini oling va qarzdorga foiz va zararlar bilan regress da'vo qo'zg'ating.
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Kafillik shartnomasi hamda qo'shimcha kelishuvlari bilan kredit shartnomasi
- Bank talabi va qarz hisob-kitobi
- Qarzdor uchun to'langan summalar bo'yicha to'lov hujjatlari
- Majburiyat bajarilgandan keyin bank topshirgan hujjatlar
Xavflar va muhim jihatlar
- Bank butun qarzni qarzdorga murojaat qilmasdan darhol kafildan undirishga haqli.
- Kafil foizlar va bankning sud chiqimlari uchun ham javob beradi.
- Qarzdor ishga jalb qilinmagan — u regress talabga qarshi e'tiroz bildirishi mumkin.
- Qarzdor to'lovga qodir bo'lmay qolishi va to'langanini qaytarish qiyin bo'lishi mumkin.
Misol: akasi uchun kafil
Akmal akasi Sherzodning krediti bo'yicha kafil bo'ldi. Shartnomada kafillik muddati ko'rsatilmagan, javobgarlik solidar. Sherzod yanvardan to'lashni to'xtatdi, bank esa Akmalga kreditni qaytarish muddati kelganidan bir yarim yil o'tgachgina da'vo bilan murojaat qildi.
Qanday harakat qilish kerak
Kafillik muddati belgilanmagan va bank majburiyatni bajarish muddati kelgan kundan boshlab bir yil ichida kafilga da'vo qo'zg'atmaganligi sababli, Akmal sudda kafillik bekor bo'lganini bildirishga haqli (FKning 298-moddasi). Bank o'z vaqtida murojaat qilganida, Akmal akasi bilan teng javob berar, to'lagach esa Sherzoddan to'langan butun summani foizlari bilan undirishi mumkin edi.
Ko'p beriladigan savollar
Bank qarzdorga murojaat qilmasdan qarzni kafildan undira oladimi?
Ha, agar javobgarlik solidar bo'lsa — bu odatiy qoida (FKning 293-moddasi). Kreditor solidar qarzdorlarning istalganidan to'la yoki qisman bajarishni talab qilishga haqli (FKning 252-moddasi). Faqat subsidiar javobgarlikda avval qarzdorga murojaat qilish kerak (FKning 329-moddasi).
Kafillikdan voz kechish mumkinmi?
Bir tomonlama — yo'q. Kafillik FKning 298-moddasidagi asoslarda bekor bo'ladi: kredit uzilganda, shartlar kafil roziligisiz yomonlashtirilganda, qarz uning roziligisiz o'tkazilganda, kreditor ijroni qabul qilmaganda, kafillik muddati o'tganda.
Qarzdor uchun to'langan pulni qanday qaytarish mumkin?
Majburiyatni bajargan kafilga kreditorning huquqlari to'langan hajmda o'tadi; u qarzdordan to'langan summaga foiz va zararlarni ham talab qilishga haqli (FKning 295-moddasi).
Og'zaki kafillik haqiqiymi?
Yo'q. Kafillik shartnomasi yozma shaklda tuzilishi kerak, aks holda u haqiqiy emas (FKning 292-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — FKning 292–298-moddalari — kafillik: shakl, javobgarlik, bekor bo'lishlex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — FKning 252, 329-moddalari — solidar va subsidiar javobgarliklex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — FKning 154, 162-moddalari — regress va qo'shimcha talablar bo'yicha da'vo muddatilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Banklar va bank faoliyati to'g'risida»gi Qonuni — Banklar to'g'risidagi qonunning 63-moddasi — kreditlarning qaytarilishini ta'minlashlex.uz · 5-noyabr, 2019-yil · № 216-I (в ред. ЗРУ-580)
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.