Davlat organi qarorini ma'muriy sudda qanday nizolash mumkin

Nima ustidan shikoyat qilish mumkin

Har qanday manfaatdor shaxs buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlarini himoya qilish uchun ma'muriy sudga murojaat qilishga haqli, sudga murojaat qilish huquqidan voz kechish esa haqiqiy emas (Ma'muriy sud ishlarini yuritish to'g'risidagi kodeks — MSIYuTKning 4-moddasi). Ma'muriy sud, jumladan, quyidagi ishlarni hal qiladi (MSIYuTKning 27-moddasi):

• mahalliy davlat hokimiyati organlari, boshqaruv organlari, boshqa ma'muriy organlar, fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari va ular mansabdor shaxslarining qonunchilikka mos kelmaydigan va huquqlaringizni buzadigan qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish;
• notarial harakatni amalga oshirish, fuqarolik holati dalolatnomalarini ro'yxatga olish rad etilganligi yuzasidan nizolashish;
• davlat ro'yxatidan o'tkazishni rad etish yoki belgilangan muddatda undan bo'yin tovlash ustidan shikoyat;
• idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar yuzasidan nizolashish.

Qarorni haqiqiy emas deb topish talabi bilan birga shu qaror tufayli yetkazilgan zararlarni qoplash talabini ham bildirish mumkin. Zararlar alohida talab qilinsa, ularni fuqarolik ishlari bo'yicha sud yoki iqtisodiy sud ko'radi.

Muddatlar va sudlovga tegishlilik

• Umumiy muddat — agar MSIYuTK yoki boshqa qonunda boshqa muddat belgilanmagan bo'lsa, huquqlaringiz buzilganligi ma'lum bo'lgan paytdan boshlab olti oy (MSIYuTKning 186-moddasi).
• Davlat ijrochisining qarori yoki harakatlari ustidan ariza o'n kun ichida beriladi.
• Yuqori organga ma'muriy shikoyat bergan bo'lsangiz va u bo'yicha qarorga rozi bo'lmasangiz, sudga murojaat muddati 30 kalendar kun («Ma'muriy tartib-taomillar to'g'risida»gi Qonunning 69-moddasi). Shikoyat bo'yicha 30 ish kuni ichida qaror qabul qilinmasa, darhol sudga murojaat qilish mumkin (o'sha Qonunning 67-moddasi).
• Uzrli sabab bilan o'tkazib yuborilgan muddatni sud tiklashi mumkin.
• Ishlarni tumanlararo ma'muriy sudlar ko'radi (MSIYuTKning 28-moddasi). Ariza organ joylashgan yer yoki mansabdor shaxsning ish joyi bo'yicha (MSIYuTKning 32-moddasi), bir nechta javobgar bo'lsa — arizachining tanlovi bo'yicha beriladi (MSIYuTKning 33-moddasi).

Yuqori organga ma'muriy shikoyat berish majburiy bosqich emas: MSIYuTK uning yo'qligini arizani qaytarish yoki qabul qilishni rad etish asosi sifatida ko'rsatmaydi (MSIYuTKning 105, 133, 134-moddalari). Biroq u, agar qonunda boshqacha qoida bo'lmasa, ro'yxatdan o'tkazilgan paytdan boshlab shikoyat qilinayotgan hujjatning amal qilishini to'xtatib turadi («Ma'muriy tartib-taomillar to'g'risida»gi Qonunning 70-moddasi).

Arizani qanday tuzish va berish kerak

Ariza yozma shaklda beriladi va arizachi yoki vakil tomonidan imzolanadi; uni elektron hujjat tarzida ham yuborish mumkin (MSIYuTKning 5, 128-moddalari). Umumiy ma'lumotlardan (sud, taraflar, holatlar, dalillar, qonunchilikka asoslangan talablar, ilovalar ro'yxati) tashqari arizada quyidagilar ko'rsatiladi (MSIYuTKning 187-moddasi):

• qarori yoki harakati ustidan shikoyat qilinayotgan organ nomi va mansabdor shaxsning familiyasi, ism-sharifining bosh harflari;
• qarorning nomi, raqami va sanasi, harakatlar (harakatsizlik) sodir etilgan sana va joy;
• qaysi huquq va qonuniy manfaatlaringiz buzilayotgani;
• fikringizcha, qaror qaysi qonunchilikka zid ekani;
• qarorni haqiqiy emas, harakatlarni (harakatsizlikni) qonunga xilof deb topish talabi.

Arizaga shikoyat qilinayotgan qaror matni, davlat boji (agar talab qilinsa) va pochta xarajatlari to'langanini tasdiqlovchi hujjatlar, ariza nusxasi javobgar va uchinchi shaxslarga yuborilganini tasdiqlovchi dalil, holatlarni tasdiqlovchi hujjatlar va vakilning ishonchnomasi ilova qilinadi (MSIYuTKning 130-moddasi). Ariza nusxasi javobgarga yuborilganligi isboti bo'lmasa, ariza qaytariladi (MSIYuTKning 134-moddasi). Arizani qabul qilish masalasini sudya u kelib tushgan kundan boshlab besh kundan kechiktirmay hal qiladi (MSIYuTKning 131-moddasi).

Jismoniy shaxslar huquqlarini buzayotgan organlarning qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan sudga murojaat qilganda davlat bojidan ozod qilinadi («Davlat boji to'g'risida»gi Qonun 10-moddasi birinchi qismining 1¹-bandi). Biroq talablar to'liq yoki qisman rad etilsa, boj arizachidan rad etilgan qismga mutanosib undiriladi. Bunday arizalar bo'yicha fuqarolar uchun stavka — BHMning 70 foizi (308 000 so'm), zararni qoplash talabi bo'yicha — summaning 2 foizi, biroq BHMning 1 baravaridan (440 000 so'm) kam bo'lmagan miqdorda (Qonun ilovasining 3-bandi).

Sud ishni qanday ko'radi

• Isbotlash majburiyati organ va mansabdor shaxs zimmasida: ular qarorning qonuniyligini tasdiqlashi va faqat qaror qabul qilishda tayangan asoslarni keltirishi mumkin (MSIYuTKning 67-moddasi). Zarar miqdorini arizachi isbotlaydi.
• Arizangizga ko'ra sud dastlabki himoya choralarini, jumladan nizolashilayotgan hujjat ijrosini to'xtatib turishni qo'llashi mumkin (MSIYuTKning 92, 93-moddalari).
• Sud muhokamasi ishni tayyorlash to'g'risidagi ajrim chiqarilgan kundan boshlab bir oy ichida tugallanishi kerak; sud raisi uni ko'pi bilan bir oyga uzaytirishi mumkin (MSIYuTKning 141-moddasi).
• Sud qarorni haqiqiy emas yoki harakatlarni qonunga xilof deb topsa, organ zimmasiga buzilishni bartaraf etish va, agar sud boshqa muddat belgilamagan bo'lsa, hal qiluv qarori kuchga kirgan kundan boshlab bir oy ichida ijro haqida xabar qilish majburiyatini yuklaydi (MSIYuTKning 189-moddasi).
• Hal qiluv qarori shikoyat qilinmasa, qabul qilinganidan bir oy o'tgach kuchga kiradi; apellyatsiya shikoyati u qabul qilingan kundan boshlab bir oy ichida beriladi (MSIYuTKning 189, 203-moddalari).

Bu kimlarga tegishli

• Hokimlik, vazirlik yoki boshqa organdan rad javobi olgan fuqarolar.
• Arizasi organ tomonidan belgilangan muddatda ko'rilmayotgan yoki bajarilmayotganlar.
• Huquqlari organlar qarorlari va harakatlari bilan buzilgan tadbirkorlar.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Shikoyat qilinayotgan qarorni oling

   Qaror matni yoki rad javobi kerak. Organ javob bermasa, ariza berilgani va javob muddati o'tganini tasdiqlovchi dalillarni saqlang.

2. 2

   Muddatni hisoblang

   Buzilish ma'lum bo'lgan paytdan boshlab 6 oy yoki ma'muriy shikoyat bo'yicha qarordan keyin 30 kalendar kun.

3. 3

   Sudni aniqlang

   Organ joylashgan yer yoki mansabdor shaxsning ish joyi bo'yicha tumanlararo ma'muriy sud.

4. 4

   Arizani tuzing

   Organ, raqami va sanasi bilan qaror, qaysi huquqlar buzilgani, qaysi normaga zidligi, aniq talab. Zarur bo'lsa — dastlabki himoya choralari haqida iltimosnoma.

5. 5

   Nusxasini javobgarga yuboring

   Ariza nusxasini ilovalari bilan organga va uchinchi shaxslarga yuboring, kvitansiya yoki ro'yxatni saqlang — u arizaga ilova qilinadi.

6. 6

   Arizani sudga bering

   Shaxsan, pochta orqali yoki elektron shaklda. Pochta xarajatlarini to'lang va tasdiqlovchi hujjatni ilova qiling.

7. 7

   Sud majlisida ishtirok eting

   Birinchi majlisga kelmasangiz va ishni ishtirokingizsiz ko'rishni so'ramasangiz, ariza ko'rmay qoldirilishi mumkin.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: hokimlikning sababsiz rad javobi

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy sud ishlarini yuritish to'g'risidagi kodeksi — 27–33-moddalar — qanday ishlar va qaysi sudgalex.uz · 25-yanvar, 2018-yil
2. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy sud ishlarini yuritish to'g'risidagi kodeksi — 185–189-moddalar — organlar qarori va harakatlari ustidan shikoyatlex.uz · 25-yanvar, 2018-yil
3. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy sud ishlarini yuritish to'g'risidagi kodeksi — 128–141-moddalar — ariza, ilovalar, ko'rish muddatlarilex.uz · 25-yanvar, 2018-yil
4. O'zbekiston Respublikasining «Ma'muriy tartib-taomillar to'g'risida»gi Qonuni — 63–70-moddalar — ma'muriy shikoyat va sudga o'tishlex.uz · 8-yanvar, 2018-yil · ЗРУ-457
5. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 10-modda va ilovaning 3-bandi — ma'muriy sudlarda davlat bojilex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.