O'zbekistonda sudga davlat boji: qancha va kim ozod qilingan

Qonunda nima deyilgan

Sud xarajatlari davlat boji va ishni ko'rish bilan bog'liq chiqimlardan iborat (FPKning 127-moddasi). Bojning asoslari, miqdori, undan ozod qilish va uni qaytarish «Davlat boji to'g'risida»gi Qonun bilan belgilanadi, stavkalar esa uning ilovasida BHMda keltirilgan (Qonunning 6-moddasi). Boj sudga murojaat qilishdan oldin naqd yoki naqd pulsiz to'lanadi, to'langanligi to'lov hujjati bilan tasdiqlanadi (Qonunning 17-moddasi).

Da'vo bahosini da'vogar belgilaydi, talablar ko'paytirilganda yetishmayotgan summa qo'shimcha to'lanadi. Da'vogar talablarini kamaytirsa, da'vodan voz kechsa yoki taraflar kelishuv bitimi tuzsa, to'langan boj qaytarilmaydi (Qonunning 19-moddasi, FPKning 131-moddasi).

Davlat boji stavkalari

Fuqarolik ishlari bo'yicha sudlarda (Qonun ilovasining 1-bandi):

• mulkiy xususiyatga ega da'vo arizasi — da'vo bahosining 4 foizi, biroq BHMning 1 baravaridan (440 000 so'm) kam emas;
• nikohni bekor qilish haqidagi da'vo — BHMning 2 baravari (880 000 so'm), takroriy nikohni bekor qilish — BHMning 4 baravari (1 760 000 so'm); mol-mulk bo'lingan taqdirda boj bo'linadigan mulk qiymatidan ham hisoblanadi;
• turar joy ijarasi shartnomasini o'zgartirish yoki bekor qilish, mol-mulkni xatlovdan chiqarish va boshqa mulkiy bo'lmagan da'volar — BHMning 2 baravari (880 000 so'm);
• alohida tartibda yuritiladigan ishlar bo'yicha ariza — BHMning 1 baravari (440 000 so'm); otalikni belgilash uchun boj undirilmaydi;
• apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyatlari — da'vo berilganda to'lanadigan stavkaning 50 foizi;
• sud hujjatlarining nusxalari va dublikatlari — har bir bet uchun BHMning 2 foizi (8 800 so'm).

Ma'muriy sudlarda fuqarolar uchun: organlar qarori va harakatlari ustidan ariza — BHMning 70 foizi (308 000 so'm), davlat ro'yxatidan o'tkazishni rad etish ustidan — BHMning 1 baravari (440 000 so'm), idoraviy normativ hujjat yuzasidan — BHMning 5 baravari (2 200 000 so'm) (ilovaning 3-bandi). Kichik tadbirkorlik subyektlari tadbirkorlik faoliyati doirasida bir qator stavkalarning 50 foizini to'laydi.

Davlat bojidan kim ozod qilingan

Fuqarolik ishlari bo'yicha sudlarda bojdan, xususan, quyidagilar ozod qilinadi (Qonunning 8-moddasi):

• ish haqini undirish va mehnat munosabatlaridan kelib chiqadigan boshqa talablar bo'yicha da'vogarlar;
• aliment undirish to'g'risidagi da'volar bo'yicha da'vogarlar;
• mehnatda mayib bo'lish, sog'liqqa boshqacha shikast yetish yoki boquvchining vafoti tufayli zararni qoplash bo'yicha da'vogarlar;
• qonunga xilof hukm, jinoiy javobgarlikka tortish yoki ma'muriy jazo berish tufayli yetkazilgan zararni qoplash bo'yicha da'vogarlar;
• jinoyat tufayli yetkazilgan moddiy zararni qoplash bo'yicha da'vogarlar;
• iste'molchilar — o'z huquqlari buzilishi bilan bog'liq da'volar bo'yicha;
• sug'urta qildiruvchilar, sug'urtalangan shaxslar va jabrlanuvchilar — majburiy sug'urta shartnomalaridan kelib chiqadigan da'volar bo'yicha.

Iste'molchilarning ozod qilinishi shartsiz emas: da'vo to'liq yoki qisman rad etilsa, boj ulardan rad etilgan qismga mutanosib undiriladi (Qonunning 8-moddasi). Ma'muriy sudlarda fuqarolarni ozod qilish ham xuddi shunday ishlaydi (Qonunning 10-moddasi). Ma'muriy huquqbuzarlik to'g'risidagi ish bo'yicha jarima qarori ustidan shikoyat esa umuman bojsiz beriladi (MJtKning 315-moddasi).

Bojdan ozod qilingan da'vogar ishni yutsa, boj, agar javobgarning o'zi ozod qilinmagan bo'lsa, undan talablarning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib davlat daromadiga undiriladi (FPKning 141-moddasi, Qonunning 19-moddasi).

Bojni qaytarish va to'lashga pul bo'lmasa

• Boj to'liq yoki qisman, xususan, ortiqcha to'langanda; sud arizani qaytarganda yoki qabul qilishni rad etganda; ariza sudga kelib tushmaganda; ish sudga taalluqli bo'lmagani sababli tugatilganda; mediativ kelishuv tufayli ariza ko'rmasdan qoldirilganda qaytariladi (Qonunning 18-moddasi).
• Qaytarish uchun bojni undirgan organga yozma ariza beriladi; organ rahbari qaytarishning qonuniyligini tasdiqlasa, pul ariza olingan kundan boshlab besh kun ichida qaytariladi (Qonunning 18-moddasi).
• Qaytarilgan arizani kamchiliklar bartaraf etilgach qayta berishda boj to'langanligi to'g'risidagi dastlabki hujjatni ilova qilish mumkin (Qonunning 19-moddasi).
• Bojni to'lashni kechiktirishga qonunchilikda belgilangan hollarda yo'l qo'yiladi, masalan, tadbirkorlarga bank tasdiqlagan mablag' yo'qligida (Qonunning 19-moddasi). Taraflarning mulkiy ahvoliga qarab sud davlat daromadiga undiriladigan sud xarajatlarini kechiktirishi, bo'lib-bo'lib to'lashga ruxsat berishi yoki kamaytirishi mumkin (FPKning 133-moddasi).

Ishni yutgan taraf boshqa tarafdan barcha sud xarajatlarini, jumladan bojni undirib olishga haqli; talablar qisman qanoatlantirilganda ular mutanosib taqsimlanadi (FPKning 138-moddasi).

Bu kimlarga tegishli

• Fuqarolik ishlari bo'yicha sudga da'vo bermoqchi bo'lgan barcha.
• Boj to'lamasligi mumkin bo'lgan xodimlar, aliment oluvchilar va iste'molchilar.
• Sud qarori ustidan shikoyat qilmoqchi bo'lgan taraflar.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Talab turini aniqlang

   Mulkiy (pul, mol-mulk undirish) yoki mulkiy bo'lmagan; mulkiy talab uchun da'vo bahosini belgilang — odatda bu undiriladigan summa.

2. 2

   Ozod qilinishni tekshiring

   «Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning 8-moddasini ko'ring: mehnat nizolari, aliment, sog'liqqa zarar, iste'molchi huquqlari va boshqa toifalar.

3. 3

   Stavkani hisoblang

   Da'vo bahosining 4 foizi, kamida 1 BHM; mulkiy bo'lmagan da'vo — 2 BHM; qaror ustidan shikoyat — da'vo stavkasining 50 foizi.

4. 4

   To'lang va hujjatni saqlang

   Arizani berishdan oldin to'lang va kvitansiya yoki to'lov hujjatini pochta xarajatlari tasdig'i bilan birga da'voga ilova qiling.

5. 5

   Kerak bo'lsa, bojni qaytaring

   Da'vo qaytarilsa yoki qabul qilinmasa, bojni undirgan organga qaytarish haqida yozma ariza bering yoki kvitansiyani takroriy da'voga ilova qiling.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: to'lanmagan ish haqi bo'yicha da'vo

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 6, 17, 19-moddalar va ilova — sudlarda stavkalar va to'lash tartibilex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
2. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 8, 10-moddalar — sudlarda davlat bojidan kim ozodlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
3. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 18-modda — davlat bojini qaytarishlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
4. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — 127–141-moddalar — sud xarajatlarilex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
5. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi — 315-modda — qaror ustidan bojsiz shikoyatlex.uz · 22-sentabr, 1994-yil

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.