Qisqacha
Fuqarolik nizosi bo'yicha da'vo arizasi yozma shaklda — shaxsan, pochta orqali yoki elektron hujjat tarzida — fuqarolik ishlari bo'yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga, odatda javobgarning yashash joyi bo'yicha, tashkilotga nisbatan esa u ro'yxatdan o'tgan joy bo'yicha beriladi. Arizada sud, taraflar, talab, da'vo bahosi, holatlar va dalillar ko'rsatiladi, unga tasdiqlovchi hujjatlar hamda davlat boji va pochta xarajatlari to'langanligi kvitansiyalari ilova qilinadi. Mulkiy da'vo bo'yicha davlat boji — da'vo bahosining 4 foizi, biroq BHMning 1 baravaridan (440 000 so'm) kam emas. Sudya arizani qabul qilish masalasini 10 kun ichida hal qiladi.
- Qayerga beriladi
- Javobgarning yashash joyidagi fuqarolik sudiga
- Davlat boji (mulkiy da'vo)
- Da'vo bahosining 4 foizi, kamida 1 BHM
- Arizani qabul qilish
- 10 kundan kechiktirmay
- Ko'rish muddati
- Ish tayyorlangandan keyin 1 oy
Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?
Qonunda nima deyilgan
Har qanday manfaatdor shaxs buzilgan huquqini himoya qilish uchun fuqarolik ishlari bo'yicha sudga murojaat qilishga haqli, bu huquqdan voz kechish esa haqiqiy emas (Fuqarolik protsessual kodeksi — FPKning 3-moddasi). Fuqarolik huquqiy munosabatlaridan kelib chiqadigan nizolar bo'yicha sudga da'vo arizasi shaklida murojaat qilinadi va u ilovalari bilan birga elektron hujjat tarzida yuborilishi mumkin (FPKning 4-moddasi).
Fuqarolik ishlari bo'yicha sudlar, agar taraflardan hech bo'lmaganda bittasi fuqaro bo'lsa, fuqarolik, oila, mehnat, uy-joy, yer va boshqa munosabatlardan kelib chiqadigan nizolarni ko'radi (FPKning 26-moddasi). Birinchi instansiya — fuqarolik ishlari bo'yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlari (FPKning 28-moddasi).
Da'vo berishdan oldin da'vo muddatini tekshiring: umumiy da'vo muddati — uch yil (FKning 150-moddasi). Talab notarial bitimga, qarzdor tan olgan yozma bitimga asoslangan yoki to'lanmagan ish haqi, bolalar uchun aliment, kommunal qarz haqida bo'lsa, da'vo o'rniga sud buyrug'ini so'rash mumkin (FPKning 171-moddasi).
Qaysi sudga berish kerak
- Umumiy qoida: javobgar doimiy yashab turgan yoki doimiy mashg'ul bo'lgan joydagi sudga; tashkilotga nisbatan — u davlat ro'yxatidan o'tgan joydagi sudga (FPKning 33-moddasi).
- Aliment undirish, otalikni belgilash, sog'liqqa yetkazilgan zararni qoplash to'g'risidagi da'volar da'vogarning yashash joyidagi sudga ham berilishi mumkin (FPKning 34-moddasi).
- Ijro joyi ko'rsatilgan shartnomadan kelib chiqadigan da'volar — shartnoma ijro etiladigan joyga ham; mol-mulkka yetkazilgan zarar haqidagi da'volar — zarar yetkazilgan joyga ham; bir nechta javobgarga nisbatan — da'vogarning tanlovi bo'yicha ulardan birining joyiga.
- Imoratga bo'lgan huquq, mol-mulkni xatlovdan chiqarish, yer maydonidan foydalanish tartibi haqidagi da'volar faqat mol-mulk joylashgan yerdagi sudga beriladi (FPKning 35-moddasi).
Arizada nima yoziladi va nima ilova qilinadi
Ish yozma shaklda, jumladan pochta orqali yoki elektron hujjat tarzida ariza berish yo'li bilan qo'zg'atiladi (FPKning 188-moddasi). Da'vo arizasida quyidagilar ko'rsatiladi (FPKning 189-moddasi):
- sudning nomi;
- da'vogarning F.I.Sh. va yashash joyi, ariza vakil orqali berilsa — uning ma'lumotlari ham;
- javobgarning F.I.Sh. va yashash joyi (tashkilot uchun — nomi, manzili va rekvizitlari);
- da'vogarning talabi va, agar da'vo baholanadigan bo'lsa, da'vo bahosi (pul undirish haqidagi da'voda — undiriladigan summa, FPKning 129-moddasi);
- talabga asos bo'lgan holatlar va dalillar;
- qonun yoki shartnomada nazarda tutilgan bo'lsa, nizoni sudgacha hal qilish tartibiga rioya etilgani haqidagi ma'lumot;
- ilova qilinayotgan hujjatlar ro'yxati.
Arizani da'vogar yoki vakil imzolaydi. Unga da'vo holatlarini, sudgacha tartibga rioya etilganini, davlat boji va pochta xarajatlari to'langanini tasdiqlovchi hujjatlar hamda vakilning ishonchnomasi ilova qilinadi (FPKning 191-moddasi). Qog'oz ariza javobgarlar soniga teng nusxalar bilan beriladi; elektron ariza uchun nusxa kerak emas (FPKning 190-moddasi). Elektron pochta manzilini ko'rsatsangiz, sud chaqiruv qog'ozlari va qarorlar nusxalarini elektron shaklda yuborishi mumkin.
Davlat boji va keyingi bosqichlar
- Mulkiy da'vo: da'vo bahosining 4 foizi, biroq BHMning 1 baravaridan (440 000 so'm) kam emas; mulkiy bo'lmagan da'vo: BHMning 2 baravari (880 000 so'm); nikohni bekor qilish haqidagi da'vo: BHMning 2 baravari (880 000 so'm) («Davlat boji to'g'risida»gi Qonun ilovasining 1-bandi).
- Bojdan, xususan, mehnat nizolari va ish haqi undirish, aliment, sog'liqqa yetkazilgan zarar bo'yicha da'vogarlar hamda o'z huquqlarini himoya qilayotgan iste'molchilar ozod qilinadi («Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning 8-moddasi).
- Sudya ariza kelib tushgan kundan boshlab 10 kundan kechiktirmay uni qabul qilish, qabul qilishni rad etish yoki qaytarish masalasini hal qiladi (FPKning 192-moddasi). Ariza, masalan, imzolanmagan, FPKning 189-moddasi talablariga rioya etilmagan, ish ushbu sudga tegishli bo'lmagan yoki boj kvitansiyasi bo'lmagan hollarda qaytariladi (FPKning 195-moddasi). Kamchiliklar bartaraf etilgach, qayta berish mumkin.
- Ishni tayyorlash — ariza qabul qilingandan keyin 10 kundan kechiktirmay (FPKning 202-moddasi), ko'rish — tayyorlash tugaganidan keyin bir oydan kechiktirmay, mehnat nizolari, aliment va sog'liqqa zarar bo'yicha esa 20 kun (FPKning 207-moddasi).
Bu kimlarga tegishli
- Qarzi qaytarilmayotgan, shartnomasi bajarilmayotgan yoki zarar ko'rgan fuqarolar.
- Ish haqi va ishdan bo'shatish bo'yicha nizolardagi xodimlar.
- Oila, uy-joy va meros nizolari taraflari.
Traffic Law yuristi bahosi
Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.
Da'vo hissiyot bilan emas, dalillar bilan yutiladi. Ariza berishdan oldin talabingizni tasdiqlaydigan hamma narsani yig'ing: shartnoma, tilxat, yozishmalar, to'lov hujjatlari, dalolatnomalar, suratlar. Arizada har bir holatni aniq dalil bilan bog'lang va sud aynan nimani undirishi kerakligini aniq ifodalang — noaniq talabni yutgan taqdirda ham ijro etish qiyin.
Arizalar ko'pincha rasmiy sabablarga ko'ra qaytariladi: noto'g'ri sud, imzo yoki ishonchnoma yo'q, boj yoki pochta xarajatlari to'lanmagan, da'vo bahosi ko'rsatilmagan. Sudlovga tegishlilikni ariza berishdan oldin tekshiring — ayniqsa ko'chmas mulk bo'yicha nizolarda, bu yerda mol-mulk joylashgan yer bo'yicha alohida sudlov amal qiladi.
Nizoning iqtisodiy tomonini hisoblang: mulkiy da'vo bo'yicha boj summaga bog'liq, yutsangiz esa xarajatlar yutqazgan tarafdan undiriladi. Qarzdorning qarzni yozma tan olgani yoki notarial shartnoma bo'lsa, sud buyrug'i da'vodan tezroq bo'lishi mumkin. Arizani tayyorlash va strategiyani tanlashni yurist bilan yoki Traffic Law AI'da amalga oshirish mumkin.
Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich
Da'vo muddati va sudgacha tartibni tekshiring
Umumiy da'vo muddati — 3 yil. Qonun yoki shartnoma talabnoma yoki mediatsiyani talab qilsa, avval uni bajaring va tasdiqni saqlang.
Dalillarni yig'ing
Shartnomalar, tilxatlar, yozishmalar, to'lov hujjatlari, dalolatnomalar, suratlar, guvohlarning aloqa ma'lumotlari.
Sudni aniqlang
Umumiy qoidaga ko'ra — javobgarning yashash joyidagi fuqarolik ishlari bo'yicha sud; muqobil va alohida sudlovni tekshiring.
Da'vo arizasini tuzing
Sud, taraflar, talab, da'vo bahosi, dalillar bilan holatlar, sudgacha tartib haqida ma'lumot, ilovalar ro'yxati, imzo.
Davlat boji va pochta xarajatlarini to'lang
Bojni da'vo bahosiga qarab hisoblang yoki undan ozodligingizni tekshiring. Kvitansiyalarni arizaga ilova qiling.
Arizani bering
Shaxsan, pochta orqali yoki elektron hujjat tarzida. Qog'ozda berishda javobgarlar soniga teng nusxa tayyorlang.
Ishni kuzating va sudga keling
Taraflar ikkinchi chaqiruv bo'yicha uzrsiz kelmasa, sud arizani ko'rmasdan qoldirishga haqli (FPKning 221-moddasi).
Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi
- Imzolangan da'vo arizasi
- Javobgarlar soniga teng nusxalar (qog'ozda berilganda)
- Talablarni tasdiqlovchi hujjatlar (shartnoma, tilxat, yozishmalar, dalolatnomalar)
- Davlat boji va pochta xarajatlari kvitansiyalari
- Da'voni vakil bersa — ishonchnoma
- Majburiy bo'lsa, sudgacha tartibga rioya etilganini tasdiqlovchi hujjat
Muddatlar
- Umumiy da'vo muddati
- 3 yil
- Arizani qabul qilish masalasi
- 10 kun
- Ishni tayyorlash
- 10 kun (murakkab ishlarda 20 kungacha)
- Ishni ko'rish
- 1 oy; mehnat nizolari va alimentda — 20 kun
Xavflar va muhim jihatlar
- Da'vo muddatining o'tishi da'voni rad etishga asos bo'lishi mumkin.
- Sudlovga tegishli emaslik, imzo, da'vo bahosi yoki boj kvitansiyasi yo'qligi sababli arizaning qaytarilishi.
- Ikkinchi chaqiruvga uzrsiz kelmaslik da'voning ko'rmasdan qoldirilishiga olib kelishi mumkin.
- Yutqazsangiz, qarshi tarafning sud xarajatlari sizdan undirilishi mumkin.
Misol: tilxat bo'yicha qarzni qaytarish haqida da'vo
Baxtiyor do'stiga qaytarish muddati ko'rsatilgan yozma tilxat asosida qarz berdi. Muddat yarim yil oldin o'tdi, do'sti qarzni qaytarmayapti va javob bermayapti. Baxtiyor Toshkentda, do'sti esa Samarqandda yashaydi.
Qanday harakat qilish kerak
Qarzdor qarzni yozma tan olmagani uchun Baxtiyor sud buyrug'i haqida ariza emas, da'vo beradi. Da'vo do'stining yashash joyi bo'yicha Samarqanddagi fuqarolik ishlari bo'yicha sudga beriladi. Arizada u qarz summasini da'vo bahosi sifatida ko'rsatadi, tilxat nusxasi va qarzni qaytarishni talab qilganini tasdiqlovchi hujjatni ilova qiladi, da'vo bahosining 4 foizi va pochta xarajatlarini to'laydi hamda arizani elektron shaklda yuboradi. Uch yillik da'vo muddati o'tmagan.
Ko'p beriladigan savollar
Sudga da'vo arizasini onlayn berish mumkinmi?
Ha. Da'vo arizasi va ilovalarni sudga elektron hujjat tarzida yuborish mumkin (FPKning 4, 188-moddalari). Bunda javobgarlar soniga teng nusxalar talab qilinmaydi (FPKning 190-moddasi).
Da'vo qaysi sudga beriladi?
Umumiy qoidaga ko'ra — javobgarning yashash joyidagi fuqarolik ishlari bo'yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudiga, tashkilotga nisbatan — u ro'yxatdan o'tgan joyga (FPKning 33-moddasi). Da'vogarning tanlovi bo'yicha muqobil sudlov (FPKning 34-moddasi) va imoratga bo'lgan huquq kabi da'volar uchun alohida sudlov (FPKning 35-moddasi) mavjud.
Da'vo berish qancha turadi?
Mulkiy da'vo bo'yicha — da'vo bahosining 4 foizi, biroq BHMning 1 baravaridan (440 000 so'm) kam emas; mulkiy bo'lmagan da'vo bo'yicha — BHMning 2 baravari (880 000 so'm) («Davlat boji to'g'risida»gi Qonun ilovasining 1-bandi). Ayrim toifadagi da'vogarlar bojdan ozod (o'sha Qonunning 8-moddasi).
Arizada xato bo'lsa nima bo'ladi?
Sudya arizani, masalan, mazmuniga qo'yiladigan talablar buzilganda, imzo yoki boj kvitansiyasi bo'lmaganda qaytarishi mumkin (FPKning 195-moddasi). Qaytarish kamchiliklar tuzatilgach arizani qayta berishga to'sqinlik qilmaydi.
Fuqarolik ishi qancha vaqt ko'riladi?
Tayyorlash — ariza qabul qilingandan keyin 10 kungacha (FPKning 202-moddasi), ko'rish — tayyorlash tugaganidan keyin bir oydan kechiktirmay, o'ta murakkab ishlarda ikki oygacha uzaytirilishi mumkin; ish haqi, aliment va sog'liqqa zarar bo'yicha ishlar — 20 kun (FPKning 207-moddasi).
Rasmiy manbalar
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — 26–35-moddalar — sudga taalluqlilik va sudlovga tegishliliklex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — 188–195-moddalar — da'vo arizasi va uni qabul qilishlex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — 202, 207-moddalar — ishni tayyorlash va ko'rish muddatlarilex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
- O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 8-modda va ilovaning 1-bandi — fuqarolik sudlarida davlat bojilex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600
- O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 150-modda — umumiy da'vo muddatilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.
Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.