Suddagi vakil: ishonchnoma va huquqlar

Qonunda nima deyilgan

Fuqarolar o'z ishlarini sudda shaxsan yoki vakillari orqali, tashkilotlar esa rahbarlari yoki vakillari orqali yuritadi (FPKning 65-moddasi). Voyaga yetmaganlar va muomalaga layoqatsizlar nomidan sudda qonuniy vakillar — ota-onalar, farzandlikka oluvchilar, vasiylar, homiylar ishtirok etadi (FPKning 66-moddasi).

Shartnoma bo'yicha (ixtiyoriy) vakil bo'lishi mumkin (FPKning 67-moddasi):

• advokatlar;
• to'g'ri tutashgan yoki yon shajara bo'yicha qarindoshlar, shuningdek er (xotin) yoxud uning qarindoshlari;
• yuridik shaxslarning xodimlari — shu yuridik shaxslarning ishlari bo'yicha;
• notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari — a'zolarining ishlari bo'yicha va qonunda nazarda tutilgan hollarda;
• birgalikda ishtirok etuvchilardan biri boshqalarning topshirig'iga ko'ra;
• sud tomonidan jismoniy shaxslarning vakili sifatida ishtirok etishiga yo'l qo'yilgan shaxslar.

Sudda vakil sifatida professional faoliyat bilan faqat advokatlar shug'ullanishi mumkin. Da'vogar yoki javobgarning iltimosiga ko'ra sud davlat hisobidan yuridik yordam ko'rsatadigan advokat ishtirokini ta'minlash choralarini ko'rishi shart (FPKning 67-moddasi). Ma'muriy sudda ham xuddi shu qoidalar amal qiladi (MSIYuTKning 60-moddasi), ma'muriy huquqbuzarlik ishlarida esa advokat ushlab turilgan paytdan boshlab qatnashishi mumkin (MJtKning 297-moddasi).

Ishonchnomani qanday rasmiylashtirish kerak

Vakilning vakolatlari ishonchnomada ko'rsatiladi. Fuqarolar beradigan ishonchnomalarni notariuslar yoki notarial harakatlarni amalga oshirish huquqiga ega bo'lgan boshqa mansabdor shaxslar tasdiqlaydi; tashkilot nomidan ishonchnomani rahbar imzolaydi va muhr (bo'lsa) bilan tasdiqlaydi; advokatning vakolatlari qonunchilikda belgilangan tartibda tasdiqlanadi (FPKning 68-moddasi, MSIYuTKning 61-moddasi).

• Ishonchnoma ko'pi bilan uch yilga beriladi; muddat ko'rsatilmasa, u bir yil amal qiladi. Berilgan sanasi ko'rsatilmagan ishonchnoma haqiqiy emas (FKning 139-moddasi).
• Chet elda bo'lsangiz, ishonchnomani O'zbekiston konsullik muassasasining konsuli tasdiqlashi mumkin («Notariat to'g'risida»gi Qonunning 28-moddasi).
• Vakil vakolatlarni boshqa shaxsga faqat ishonchnomada ruxsat berilgan yoki sharoit majbur qilgan hollarda o'tkazishi mumkin; bunday ishonchnoma notarial tasdiqlanadi va asosiy ishonchnomadan uzoq amal qila olmaydi (FKning 140-moddasi, «Notariat to'g'risida»gi Qonunning 47-moddasi).
• Avtomobil yoki ko'chmas mulk bilan bog'liq bo'lmagan ishonchnomani tasdiqlash uchun davlat boji — BHMning 10 foizi (44 000 so'm); notarial harakat notarial idora binosidan tashqarida amalga oshirilsa — ikki baravar («Davlat boji to'g'risida»gi Qonun ilovasining 4-bandi).

Qaysi vakolatlar alohida ko'rsatilishi kerak

Ish yuritish uchun ishonchnoma vakilga sizning nomingizdan barcha protsessual harakatlarni amalga oshirish huquqini beradi. Biroq quyidagi vakolatlar ishonchnomada maxsus ko'rsatilishi kerak (FPKning 69-moddasi):

• talablardan to'liq yoki qisman voz kechish, da'vo asosi yoki predmetini o'zgartirish, talablarni ko'paytirish yoki kamaytirish;
• da'voni tan olish;
• kelishuv bitimi, mediatsiya to'g'risidagi kelishuv yoki mediativ kelishuv tuzish;
• vakolatlarni boshqa shaxsga o'tkazish;
• sud hujjati ustidan shikoyat qilish va arizalarni imzolash;
• ijro varaqasini undiruvga taqdim etish, undirilgan mol-mulk yoki pulni olish.

Ishonchnomani istalgan vaqtda bekor qilishingiz, vakil esa undan bosh tortishi mumkin; bu huquqdan voz kechish haqidagi kelishuv haqiqiy emas. Ishonchnoma muddati tugaganda, uni bergan yoki olgan fuqaro vafot etganda yoki muomalaga layoqatsiz deb topilganda ham bekor bo'ladi (FKning 141-moddasi).

Kim vakil bo'la olmaydi va xarajatlarni qanday qaytarish mumkin

• Voyaga yetmaganlar (qonunda belgilangan hollardan tashqari), vasiylik va homiylikdagi shaxslar, sudyalar, prokurorlar, tergovchilar, surishtiruvchilar, sud devoni xodimlari (qonuniy vakillik hollaridan tashqari), shuningdek ish bo'yicha sudya, prokuror, kotib, ekspert, mutaxassis yoki tarjimonning qarindoshlari vakil bo'la olmaydi (FPKning 70-moddasi).
• Manfaatlari zid bo'lgan shaxslarga yuridik yordam ko'rsatayotgan yoki ko'rsatgan shaxs, shuningdek ayni shu nizo bo'yicha mediator yoki hakamlik sudyasi bo'lgan shaxs ham vakil bo'la olmaydi (FPKning 70-moddasi).
• Ishni yutgan tarafga sud ikkinchi tarafdan vakil yordami uchun xarajatlarni oqilona miqdorda undirib beradi (FPKning 136-moddasi).

Bu kimlarga tegishli

• Sudda shaxsan ishtirok eta olmaydigan yoki istamaydigan fuqarolar.
• Chet elda yashab, O'zbekistondagi ishni qarindoshi orqali yuritayotganlar.
• Advokat yollab, yutgan taqdirda xarajatlarni qaytarmoqchi bo'lganlar.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Vakilni tanlang

   Advokat, qarindosh, er (xotin) yoki FPKning 67-moddasidagi boshqa shaxs. U vakil bo'la olmaydigan shaxslar qatoriga kirmasligini tekshiring (FPKning 70-moddasi).

2. 2

   Vakolatlar hajmini belgilang

   Da'vodan voz kechish, kelishuv bitimi, shikoyat qilish, pul olish va vakolatni o'tkazish huquqlari kerakmi, hal qiling.

3. 3

   Ishonchnomani tasdiqlang

   Notariusda yoki chet elda O'zbekiston konsulida. Pasport yoki ID-karta va vakil ma'lumotlarini oling. Sana va muddatni ko'rsating.

4. 4

   Davlat bojini to'lang

   Ishonchnomani tasdiqlash uchun BHMning 10 foizi; notarius chiqib ishlasa — ikki baravar.

5. 5

   Ishonchnomani vakilga bering

   U nusxasini da'vo yoki shikoyatga ilova qiladi va sudda taqdim etadi. Advokat vakolatlarini qonunchilikda belgilangan tartibda tasdiqlaydi.

6. 6

   Xarajat hujjatlarini saqlang

   Advokat bilan shartnoma va kvitansiyalar xarajatlarni yutqazgan tarafdan undirish uchun kerak bo'ladi.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: ish Toshkentda, da'vogar esa chet elda

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — 65–70-moddalar — sudda vakilliklex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
2. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) — 134–141-moddalar — ishonchnoma, uning shakli va muddatilex.uz · 21-dekabr, 1995-yil
3. O'zbekiston Respublikasining «Notariat to'g'risida»gi Qonuni — 47-modda — ishonchnomalarni notarius tomonidan tasdiqlashlex.uz · 26-dekabr, 1996-yil · № 343-I
4. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy sud ishlarini yuritish to'g'risidagi kodeksi — 60–62-moddalar — ma'muriy suddagi vakillarlex.uz · 25-yanvar, 2018-yil
5. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi — 297-modda — ma'muriy ishdagi advokatlex.uz · 22-sentabr, 1994-yil
6. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — Ilovaning 4-bandi — ishonchnomani tasdiqlash uchun davlat bojilex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.