Noqonuniy ishdan bo'shatishdi: ishga qanday tiklanish va kompensatsiya olish mumkin

Qonunda nima deyilgan

Ish beruvchining tashabbusiga ko'ra ishdan bo'shatish asoslangan bo'lishi kerak. Mehnat kodeksi (MK) sabablarni sanab o'tadi: tashkilotning tugatilishi, xodimlar soni yoki shtatining o'zgarishi, malaka yetarli bo'lmagani sababli lavozimga muvofiq emaslik, mehnat majburiyatlarini muntazam yoki bir marta qo'pol buzish hamda MK va boshqa qonunlarda belgilangan o'zga asoslar (MKning 161-moddasi). Qonunda nazarda tutilmagan asos bilan bo'shatish taqiqlanadi (MKning 163-moddasi).

Mehnat shartnomasi qonunga xilof bekor qilingan deb hisoblagan xodim bevosita ish beruvchiga murojaat qilishi yoki bo'shatish ustidan, shu jumladan sudga shikoyat qilishi mumkin. Uning avvalgi ishini qaytarish, moddiy zararni qoplash va ma'naviy ziyonni kompensatsiya qilish haqidagi talablari qanoatlantirilishi lozim (MKning 174-moddasi).

Nizo ko'rilayotganda bo'shatishning qonuniyligini isbotlash vazifasi ish beruvchining zimmasida (MKning 174-moddasi). Sud faqat hujjatlarni emas, mehnat munosabatlarini tugatishning asosliligini ham baholaydi (MKning 561-moddasi).

Bo'shatish asosidan qat'i nazar ishga tiklash, bo'shatish sanasi va asosining ta'rifini o'zgartirish hamda majburiy progul uchun haq to'lash haqidagi nizolar bevosita sudda ko'riladi (MKning 558-moddasi). Nizo mehnat nizolari bo'yicha komissiyada ko'rilmaganini sabab qilib, arizani ko'rishni rad etishga yo'l qo'yilmaydi.

Bo'shatish noqonuniy ekanining belgilari

• Asos MKda yoki boshqa qonunda yo'q yoxud bo'shatish kamsitish xarakterida (MKning 163-moddasi).
• Ish beruvchi tashabbusi bilan bo'shatish kasallik, ta'til, xizmat safari yoki davlat majburiyatlarini bajarish davriga to'g'ri kelgan — tashkilot tugatilgan holdan tashqari bu taqiqlangan.
• Homilador ayollar va uch yoshgacha bolasi bor xodimlar uchun kafolatlar buzilgan (MKning 408 va 409-moddalari).
• Imzo qo'ydirib yozma ogohlantirish ham, uning o'rniga kompensatsiya ham bo'lmagan: tugatish va qisqartirishda ikki oy, malaka yetarli bo'lmaganda ikki hafta, aybli harakatlar uchun uch kun (MKning 165-moddasi).
• Qisqartirish yoki malakaga muvofiq emaslikda mavjud boshqa ish taklif etilmagan (MKning 144-moddasi).
• Nojo'ya harakat uchun yozma tushuntirishsiz yoki u aniqlangan kundan bir oy, sodir etilgan kundan olti oy o'tgach bo'shatishgan (MKning 313 va 314-moddalari).
• Jamoa shartnomasi yoki kelishuvi talab qilgan kasaba uyushmasi qo'mitasining roziligi olinmagan (MKning 164-moddasi).
• Buyruqda asos qonundagi ta'rifga mos emas yoki moddaga havola qilinmagan (MKning 170-moddasi).

Ish beruvchidan nimani undirish mumkin

Bo'shatishni noqonuniy deb topgan sud xodimni avvalgi ishiga tiklaydi va majburiy progulning butun vaqti uchun o'rtacha ish haqini to'lash haqida qaror qabul qiladi (MKning 561-moddasi). O'rtacha ish haqi hisoblash oyidan oldingi 12 oy uchun hisoblangan ish haqidan kelib chiqib aniqlanadi (MKning 257-moddasi). Bundan tashqari, MKning 174-moddasiga ko'ra quyidagilarni olish mumkin:

• bo'shatish ustidan shikoyat qilish bilan bog'liq qo'shimcha xarajatlar kompensatsiyasi — mutaxassislar maslahati, ish yuritish xarajatlari;
• bo'shatish ma'naviy yoki jismoniy azob yetkazgan bo'lsa, ma'naviy ziyon kompensatsiyasi: miqdorini sud belgilaydi, lekin u o'rtacha oylik ish haqidan kam bo'lmaydi;
• iltimosingizga ko'ra ishga tiklash o'rniga — majburiy progul haqidan tashqari uch oylik ish haqidan kam bo'lmagan qo'shimcha tovon.

Agar sud bo'shatish asosining ta'rifini noto'g'ri deb topsa, uni qonunga aniq muvofiq tarzda o'zgartiradi va bir vaqtning o'zida kafolatlar hamda ishdan bo'shatish nafaqasi masalasini hal qiladi (MKning 568-moddasi).

Ishga tiklash haqidagi qaror darhol ijro etilishi lozim. Ish beruvchi ijroni kechiktirsa, sud xodimning murojaatiga ko'ra kechiktirilgan butun vaqt uchun o'rtacha ish haqini undiradi (MKning 569-moddasi, FPKning 266-moddasi).

Muddatlar va da'voni qayerga berish kerak

Ishga tiklash haqidagi da'vo bo'shatish to'g'risidagi buyruq nusxasi topshirilgan kundan boshlab uch oy ichida beriladi. Boshqa mehnat nizolari, masalan to'liq hisob-kitob qilinmagani bo'yicha muddat — huquq buzilganini bilgan yoki bilishi kerak bo'lgan kundan olti oy. Ma'naviy ziyonni kompensatsiya qilish talablari uchun muddat belgilanmagan. Mediatsiya davrida muddatning o'tishi to'xtatib turiladi (MKning 560-moddasi).

Mehnat nizolarini fuqarolik ishlari bo'yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlari ko'radi (Fuqarolik protsessual kodeksi, FPKning 28-moddasi). Tashkilotga nisbatan da'vo u davlat ro'yxatidan o'tgan joydagi sudga beriladi (FPKning 33-moddasi).

Xodimlar mehnat munosabatlaridan kelib chiqadigan talablar bo'yicha sud xarajatlaridan ozod (MKning 562-moddasi), bunday da'volar bo'yicha da'vogarlar esa davlat bojidan ozod qilinadi («Davlat boji to'g'risida»gi Qonunning 8-moddasi). Mehnat nizosi qisqa muddatda ko'riladi: tayyorlov — 10 kungacha, ko'rish — undan keyin 20 kundan kechiktirmay (FPKning 202 va 207-moddalari).

Bu kimlarga tegishli

• Ish beruvchi tashabbusi bilan — nojo'ya harakat, shtat qisqarishi yoki lavozimga muvofiq emaslik sababli bo'shatilgan xodimlar.
• Kasallik varaqasi, ta'til yoki xizmat safari davrida bo'shatilganlar.
• Kafolatlar buzilgan holda bo'shatilgan homilador ayollar va uch yoshgacha bolasi bor ota-onalar.
• Buyrug'ida bo'shatish asosi yoki sanasi noto'g'ri ko'rsatilgan xodimlar.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Buyruq nusxasi va hisob-kitobni oling

   Bo'shatish kuni ish beruvchi buyruq nusxasini, mehnat daftarchasi yoki elektron mehnat daftarchasidan ko'chirmani berishi va barcha summalarni to'lashi shart (MKning 171 va 172-moddalari). Buyruq topshirilgan sanani qayd eting — muddat shundan hisoblanadi.

2. 2

   Asos va tartibni tekshiring

   Buyruqdagi ta'rifni MK moddasi bilan solishtiring; ogohlantirish, tushuntirish xati, bo'sh o'rinlar taklifi bo'lganmi, bo'shatish kasallik, ta'til yoki homiladorlik davriga to'g'ri kelmaganmi — tekshiring.

3. 3

   Dalillarni to'plang

   Mehnat shartnomasi, buyruqlar, bildirishnomalar, yozishmalar, hisob varaqalari, kasallik varaqalari, guvohlarning aloqa ma'lumotlari.

4. 4

   Nizoni hal qilishga urinib ko'ring

   Ish beruvchiga yozma murojaat qilish mumkin: bo'shatishni noqonuniy deb tan olsa, u sizni tiklashi va zararni qoplashi shart (MKning 174-moddasi). Mediatsiya davrida sudga murojaat muddati to'xtatib turiladi.

5. 5

   Sudga da'vo bering

   Ish beruvchi ro'yxatdan o'tgan joydagi fuqarolik ishlari bo'yicha tuman (tumanlararo) sudiga, buyruq topshirilgandan keyin uch oydan kechiktirmay. Ishga tiklash, progul uchun o'rtacha ish haqi, ma'naviy ziyon va xarajatlarni talab qiling.

6. 6

   Ijroni ta'minlang

   Ishga tiklash haqidagi qaror darhol ijro etiladi. Ish beruvchi sizni ishga qo'ymasa, kechiktirilgan vaqt uchun o'rtacha ish haqini undirish so'rovi bilan sudga murojaat qiling.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: kasallik varaqasi davrida bo'shatishdi

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MKning 174, 561, 568, 569-moddalari — noqonuniy bo'shatish oqibatlarilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
2. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MKning 558–562-moddalari — sudga murojaat muddati va tartibilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
3. O'zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi — MKning 161–172-moddalari — bo'shatish asoslari va tartibilex.uz · 28-oktabr, 2022-yil
4. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi — FPK — sudlovga tegishlilik, muddatlar, darhol ijrolex.uz · 22-yanvar, 2018-yil
5. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — 8-modda — mehnat da'volari bo'yicha davlat bojidan ozod qilishlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.