• Biznes •

MChJ qarzlari uchun ta'sischi javob beradimi

Yangilangan: 15-oktabr, 2026-yilRasmiy manbalar bilan solishtirilgan

Qisqacha

Umumiy qoidaga ko'ra yo'q: mas'uliyati cheklangan jamiyat o'z qarzlari uchun faqat o'z mol-mulki bilan javob beradi, ishtirokchilar esa faqat o'z hissalari qiymati doirasida tavakkal qiladi («Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar to'g'risida»gi Qonunning 4-moddasi, FKning 62-moddasi). Istisnolar bor: hissasini to'liq qo'shmagan ishtirokchi to'lanmagan qism doirasida solidar javob beradi. Agar MChJning to'lovga qobiliyatsizligi direktor yoki majburiy ko'rsatma berish huquqiga ega ishtirokchining g'ayriqonuniy harakatlari tufayli yuzaga kelsa, jamiyat mol-mulki yetmagan taqdirda sud ularga subsidiar javobgarlik yuklashi mumkin.

Umumiy qoida: Ishtirokchilar MChJ qarzlari uchun javob bermaydi
To'lanmagan hissa: To'lanmagan qism doirasida solidar javobgarlik
Hissani qo'shish muddati: Ro'yxatdan o'tgandan keyin ko'pi bilan 1 yil
Subsidiar javobgarlik haqida ariza: Asoslar ma'lum bo'lgan kundan 3 yil

Bu aynan sizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?

AI yuristdan so'rash

Qonunda nima deyilgan

2026-yil 22-iyuldan boshlab MChJ faoliyati 2026-yil 21-apreldagi O'RQ-1137-son «Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar to'g'risida»gi yangi Qonun bilan tartibga solinadi; 2001-yilgi eski qonun o'z kuchini yo'qotgan. Yangi qonun asosiy tamoyilni saqlab qoldi: jamiyat o'z majburiyatlari yuzasidan o'ziga tegishli barcha mol-mulk bilan javob beradi, ishtirokchilar esa jamiyat majburiyatlari bo'yicha javobgar bo'lmaydi (Qonunning 4-moddasi). Ishtirokchi faqat ustav kapitaliga qo'shgan hissasi qiymati doirasida tavakkal qiladi.

Fuqarolik kodeksida ham shunday qoida bor: yuridik shaxsning muassisi (ishtirokchisi) va boshqaruv organi a'zosi, Kodeks yoki ta'sis hujjatlarida nazarda tutilgan hollardan tashqari, yuridik shaxs majburiyatlari bo'yicha javob bermaydi (FKning 48-moddasi). MChJ ishtirokchilari zararlar uchun qo'shgan hissalari qiymati doirasida javob beradi (FKning 62-moddasi).

Teskarisi ham to'g'ri: jamiyat o'z ishtirokchilarining shaxsiy majburiyatlari uchun javob bermaydi (Qonunning 4-moddasi). Ishtirokchining kreditori uning shaxsiy qarzini MChJ hisobvarag'idan undira olmaydi.

Ishtirokchi qachon baribir javob beradi

Hissa to'liq qo'shilmagan. Hissasini to'liq qo'shmagan ishtirokchilar jamiyat majburiyatlari bo'yicha to'lanmagan qism doirasida solidar javob beradi (Qonunning 4-moddasi, FKning 62-moddasi). Hissa ta'sis hujjatlaridagi muddatda, lekin jamiyat ro'yxatdan o'tgan paytdan boshlab bir yildan kechiktirmay qo'shilishi kerak (Qonunning 15-moddasi).
Ro'yxatdan o'tishdan oldingi qarzlar. Muassislar jamiyatni ta'sis etish bilan bog'liq va u davlat ro'yxatidan o'tkazilgunga qadar yuzaga kelgan majburiyatlar bo'yicha solidar javob beradi (Qonunning 11-moddasi).
Ishtirokchi aybi bilan to'lovga qobiliyatsizlik. Agar bankrotlik jamiyatga majburiy ko'rsatma berish huquqiga ega ishtirokchining g'ayriqonuniy harakatlari tufayli yuzaga kelsa, jamiyat mol-mulki yetmaganda unga subsidiar javobgarlik yuklatilishi mumkin (Qonunning 4-moddasi, FKning 48-moddasi).

Majburiy ko'rsatma berish huquqi faqat ta'sis hujjatlarida nazarda tutilgan bo'lsagina mavjud. To'lovga qobiliyatsizlik shunday shaxs tufayli yuzaga kelgan deb faqat u bu huquqdan oqibatda to'lovga qobiliyatsizlik kelib chiqishini bila turib foydalangan bo'lsa hisoblanadi (FKning 48-moddasi).

Direktorning javobgarligi

Direktor jamiyat manfaatlarini ko'zlab halol va oqilona harakat qilishi, jamiyat mol-mulkidan shaxsiy maqsadlarda foydalanmasligi va boshqa fidutsiar majburiyatlarga rioya qilishi shart (Qonunning 44, 46-moddalari). Aybli harakatlari yoki bu majburiyatlarni buzgani tufayli jamiyatga yetkazilgan zarar uchun u jamiyat oldida javob beradi; da'voni jamiyatning o'zi yoki uning ishtirokchisi berishi mumkin (Qonunning 46-moddasi).

Agar direktor yirik bitim yoki affillangan shaxs bilan bitim tuzish tartibini buzgan va uning aybi isbotlangan bo'lsa, jamiyat mol-mulki yetmagan taqdirda u kreditorlar oldidagi qarzlar bo'yicha subsidiar javob beradi (Qonunning 46-moddasi).

Alohida majburiyat — to'lovga qobiliyatsizlik to'g'risidagi arizani o'z vaqtida sudga berish. Qarzdor rahbari, masalan, bir kreditorning talabini qondirish boshqalar oldidagi majburiyatlarni bajarishni imkonsiz qilsa, bir oydan kechiktirmay sudga murojaat qilishi kerak («To'lovga qobiliyatsizlik to'g'risida»gi Qonunning 9-moddasi). Buni qilmasa, u shu muddat tugaganidan keyin yuzaga kelgan pul va soliq majburiyatlari bo'yicha subsidiar javob beradi (o'sha Qonunning 10-moddasi).

Bankrotlikda subsidiar javobgarlik qanday ishlaydi

«To'lovga qobiliyatsizlik to'g'risida»gi Qonun majburiy ko'rsatma berish huquqiga ega muassisga yoki qarzdorning ishlarini boshqaruvchi shaxsga, agar ularning g'ayriqonuniy harakatlari to'lovga qobiliyatsizlikka olib kelgan bo'lsa, subsidiar javobgarlik yuklash imkonini beradi (70-modda). Boshqacha isbotlanmaguncha, bunday harakatlar jumlasiga, xususan, boshqaruvchi shaxs foydasiga tuzilgan va kreditorlarga jiddiy zarar yetkazgan bitimlar hamda sud aniqlagan soxta, yashirilgan yoki qasddan to'lovga qobiliyatsizlik alomatlari kiradi.

Javobgarlik miqdori kreditorlar talablari reyestridagi summa bilan tugatish massasi o'rtasidagi farqqa teng (70-modda).
Aybdorlar bir nechta bo'lsa, ular solidar javob beradi; shaxsning qarzdorga hal qiluvchi ta'siri isbotlanmasa, sud uni ozod qilishi yoki summani kamaytirishi mumkin (70-modda).
Arizani to'lovga qobiliyatsizlik ishida ishtirok etuvchi shaxslar va sud boshqaruvchisi, tugatish ishi tamomlangach esa xodimlar va sobiq xodimlar ham berishi mumkin (71-modda).
Muddat — asoslar ma'lum bo'lgan yoki ma'lum bo'lishi kerak bo'lgan kundan uch yil, biroq tugatish ishini tamomlash haqidagi ajrimdan keyin uch yildan kechiktirmay (71-modda).

Aybi bilan to'lovga qobiliyatsizlik yuzaga kelgan muassis kreditorlar oldidagi qarzlar to'lanmaguncha boshqa yuridik shaxslarda rahbar, muassis yoki mulkdor bo'la olmaydi («To'lovga qobiliyatsizlik to'g'risida»gi Qonunning 70-moddasi). Soxta, yashirilgan va qasddan to'lovga qobiliyatsizlik uchun jinoiy javobgarlik ham bor (JKning 180, 181, 181¹-moddalari).

Bu kimlarga tegishli

MChJ muassislari va ishtirokchilari, ayniqsa hissasini to'liq qo'shmaganlar.
MChJ direktorlari va kuzatuv kengashi a'zolari.
Jamiyatdan qarzini undira olmayotgan kreditorlar.
Bankrot bo'lgan MChJning ish haqi to'lanmagan xodimlari.

Traffic Law yuristi bahosi

Rasmiy qonun matnlari asosida Traffic Law tayyorlagan amaliy tahlil.

Cheklangan javobgarlik — biznes MChJ shaklini tanlashining asosiy sababi. Biroq u jamiyat halol yuritilgandagina ishlaydi: hissalar to'langan, jamiyat pullari va mol-mulki shaxsiy mablag'lar bilan aralashtirilmaydi, yirik bitimlar belgilangan tartibda ma'qullanadi. Bu qoidalar buzilishi bilan kreditorlar muassis yoki direktorning shaxsiy mol-mulkiga yetib borish imkoniyatini oladi.

Eng ko'p uchraydigan va eng oddiy xavf — to'lanmagan ustav kapitali. Ko'pchilik MChJni «obro' uchun» katta ustav fondi bilan ro'yxatdan o'tkazadi-yu, uni to'lamaydi. Bunda ishtirokchi, hatto jamiyat bankrot bo'lmasa ham, to'lanmagan qism doirasida solidar javob beradi. Hissangiz qo'shilganini tekshiring va tasdiqlovchi hujjatlarni saqlang.

Direktor uchun eng xavfli payt — pul barcha kreditorlarga yetmay qolgan vaqt. Bir oy ichida sudga murojaat qilish o'rniga bir kreditorga to'lab, boshqasini kechiktirib ishlashni davom ettirish yangi qarzlar bo'yicha shaxsiy javobgarlikka olib boradi. Shunday vaziyatda bo'lsangiz, navbatdagi to'lovlarni imzolashdan oldin uni yurist bilan yoki Traffic Law AI'da tahlil qiling.

Kreditor esa subsidiar javobgarlik o'z-o'zidan yuzaga kelmasligini bilishi foydali: uni sud to'lovga qobiliyatsizlik ishi doirasida belgilaydi va aniq shaxsning harakatlari bilan jamiyatning to'lay olmasligi o'rtasidagi bog'liqlikni isbotlashga to'g'ri keladi.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

Hissangiz to'langanini tekshiring
Bank hujjatlari yoki mol-mulkni topshirish dalolatnomalarini toping. Hissa jamiyat ro'yxatdan o'tganidan keyin bir yildan kechiktirmay to'liq qo'shilishi kerak; to'lanmagan qism — sizning shaxsiy tavakkalingiz.
Ustavda majburiy ko'rsatma berish huquqini ko'ring
Agar ustav sizga jamiyatga majburiy ko'rsatma berish huquqini bersa, bankrotlikda javobgarligingiz yuqoriroq. Bu huquq haqiqatan kerakmi, baholang.
Jamiyat va shaxsiy pullarni ajrating
Rasmiylashtirilgan qarorsiz jamiyat mablag'larini chiqarmang, uning mol-mulkidan shaxsiy maqsadda foydalanmang, yirik bitimlar va affillangan shaxslar bilan bitimlarni qonunga muvofiq ma'qullang.
To'lovga qobiliyatsizlik alomatlarini kuzating
Agar jamiyat barcha kreditorlar bilan hisob-kitob qila olmasa, direktor bir oy ichida iqtisodiy sudga to'lovga qobiliyatsizlik to'g'risida ariza bilan murojaat qilishi kerak.
Kreditor bo'lsangiz — bankrotlik ishida qatnashing
Talabingizni reyestrga kiriting, aktivlar olib chiqilgan alomatlar bo'lsa, sud boshqaruvchisidan yoki suddan aybdorlarni uch yillik muddat ichida subsidiar javobgarlikka tortishni so'rang.

Qaysi hujjatlar kerak bo'ladi

Jamiyat ustavi va ta'sis shartnomasi
Ustav kapitaliga hissa to'langanini tasdiqlovchi hujjatlar
Umumiy yig'ilish bayonnomalari va bitimlarni ma'qullash qarorlari
Jamiyatning moliyaviy hisobotlari
Nizoli bitimlar bo'yicha shartnomalar va to'lov hujjatlari

Muddatlar

Hissani to'liq qo'shish: MChJ ro'yxatdan o'tgandan keyin 1 yildan kechiktirmay
Direktorning to'lovga qobiliyatsizlik arizasi: Asoslar paydo bo'lgandan keyin 1 oydan kechiktirmay
Subsidiar javobgarlik haqida ariza: Asoslar ma'lum bo'lgan kundan 3 yil

Xavflar va muhim jihatlar

To'lanmagan hissa ishtirokchini to'lanmagan qism doirasida jamiyatning solidar qarzdoriga aylantiradi.
To'lovga qobiliyatsizlik arizasini o'z vaqtida bermagan direktor jamiyatning yangi qarzlari uchun o'z mol-mulki bilan javob beradi.
Bankrotlik oldidan aktivlarni olib chiqish subsidiar va hatto jinoiy javobgarlikka olib kelishi mumkin.
Aybdor muassis qarzlar to'lanmaguncha boshqa yuridik shaxslarni boshqarish va ularga egalik qilish huquqidan mahrum bo'ladi.

Misol: to'lanmagan ustav fondi

Akmal va Jasur ustav fondi 200 million so'm bo'lgan MChJni ro'yxatdan o'tkazdi, har biriga 50 foizdan. Akmal o'z ulushini to'ladi, Jasur esa hissasini qo'shmadi. Ikki yildan keyin MChJ yetkazib beruvchi bilan hisob-kitob qilmadi, jamiyatning deyarli mol-mulki yo'q.

Qanday harakat qilish kerak

Akmal jamiyat qarzlari uchun javob bermaydi: u hissasini to'liq qo'shgan. Jasur esa hissasini to'lamagan ishtirokchi sifatida kreditorlar oldida jamiyat bilan birga to'lanmagan qism doirasida — 100 million so'mgacha solidar javob beradi (Qonunning 4-moddasi, FKning 62-moddasi). Agar ikkalasi ham hissasini qo'shgan va g'ayriqonuniy harakat qilmagan bo'lsa, kreditor faqat MChJ mol-mulkiga umid qilishi mumkin edi.

Ko'p beriladigan savollar

MChJ qarzini to'g'ridan-to'g'ri ta'sischidan undirish mumkinmi?

Umumiy qoidaga ko'ra yo'q: ishtirokchilar jamiyat majburiyatlari bo'yicha javob bermaydi («Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar to'g'risida»gi Qonunning 4-moddasi). Istisnolar — to'lanmagan hissa (to'lanmagan qism doirasida solidar javobgarlik) va jamiyat to'lovga qobiliyatsiz bo'lganda sud belgilaydigan subsidiar javobgarlik.

MChJ direktori jamiyat qarzlari uchun javob beradimi?

Kreditorlar oldida — faqat qonunda belgilangan hollarda: masalan, to'lovga qobiliyatsizlik arizasini o'z vaqtida bermagan bo'lsa («To'lovga qobiliyatsizlik to'g'risida»gi Qonunning 10-moddasi) yoki yirik bitimni ma'qullash tartibini buzgan va aybi isbotlangan bo'lsa (MChJ to'g'risidagi Qonunning 46-moddasi). Jamiyatning o'zi oldida u aybli harakatlari bilan yetkazilgan zarar uchun javob beradi.

Subsidiar javobgarlik nima?

Bu qo'shimcha javobgarlik: qarz avval jamiyatdan undiriladi, yetmagan qismi esa aybdor shaxsdan. Uning miqdori kreditorlar talablari reyestridagi summa bilan tugatish massasi o'rtasidagi farqqa teng («To'lovga qobiliyatsizlik to'g'risida»gi Qonunning 70-moddasi).

MChJ tugatilsa, qarzlar yo'qoladimi?

Tugatish yuridik shaxsning huquq va burchlari boshqa shaxslarga o'tmasdan bekor bo'lishiga olib keladi (FKning 53-moddasi). Ammo tugatish vaqtida pul hammaga yetmasligi aniqlansa, tugatuvchi to'lovga qobiliyatsizlik haqida sudga murojaat qilishi shart («To'lovga qobiliyatsizlik to'g'risida»gi Qonunning 9-moddasi), aybdor shaxslar esa uch yil ichida subsidiar javobgarlikka tortilishi mumkin (71-modda).

Rasmiy manbalar

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.

Material ma'lumot berish maqsadida tayyorlangan. Aniq vaziyatingizni tahlil qilish uchun Traffic Law AI'dan foydalaning yoki yuristga murojaat qiling.

Bu qonun sizning vaziyatingizga qanday taalluqli ekaniga ishonchingiz komil emasmi?

Vaziyatingizni Traffic Law AI'ga yozing: u uni O'zbekiston qonunlari bo'yicha tahlil qiladi, normalarni ko'rsatadi va keyingi qadamni aytadi.

Masalan, shunday so'rang:«Men MChJ ishtirokchisiman, jamiyat yetkazib beruvchiga qarzini to'lay olmayapti. Qarzni mendan shaxsan undirishlari mumkinmi va hozir nima qilishim kerak?»