MChJ ta'sischilari o'rtasidagi nizo: nima qilish kerak

Qonunda nima deyilgan

2026-yil 22-iyuldan MChJdagi korporativ munosabatlar O'RQ-1137-son «Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar to'g'risida»gi yangi Qonun bilan tartibga solinadi. Har bir ishtirokchi boshqaruvda qatnashish, jamiyat faoliyati haqida axborot olish va hisobotlari bilan tanishish, foyda taqsimotida ishtirok etish, ulushini sotish va boshqa ishtirokchilarning roziligidan qat'i nazar Qonun va ta'sis hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda jamiyatdan chiqish huquqiga ega (Qonunning 9-moddasi).

Murosasiz ziddiyatlar va ovozlar yetishmasligi sababli ishtirokchilar boshqaruv masalalari bo'yicha kelisha olmasa, nizo sud tartibida, ta'sis hujjatlarida nazarda tutilgan bo'lsa — mediatsiya yoki hakamlik sudi orqali hal qilinadi (Qonunning 8-moddasi). Ishtirokchilar o'z huquqlarini amalga oshirish tartibi to'g'risida oldindan korporativ shartnoma tuzishi mumkin (Qonunning 9-moddasi).

Ishtirokchining talabiga ko'ra jamiyat unga ta'sis hujjatlari bilan tanishish imkonini berishi va ularning nusxalarini tayyorlash xarajatlaridan oshmaydigan haq evaziga berishi shart (Qonunning 12-moddasi).

Ishtirokchining vositalari

• Navbatdan tashqari yig'ilish chaqirish. Uni ijro etuvchi organ har qanday ishtirokchining talabiga ko'ra chaqiradi; o'tkazish yoki rad etish haqida qaror uch kun ichida qabul qilinadi, yig'ilish esa 45 kundan kechiktirmay o'tkaziladi. Rad etilsa yoki javob bo'lmasa, ishtirokchi yig'ilishni o'zi chaqirishi mumkin (Qonunning 33-moddasi). Xabarnoma kamida 30 kun oldin yuboriladi (Qonunning 34-moddasi).
• Yig'ilish qarori ustidan shikoyat qilish. Qonun yoki ustavni buzib qabul qilingan va ishtirokchi huquqlarini buzgan qarorni ovoz bermagan yoki qarshi ovoz bergan ishtirokchining arizasiga ko'ra sud haqiqiy emas deb topishi mumkin. Muddat — ishtirokchi qaror haqida bilgan yoki bilishi kerak bo'lgan kundan ikki oy, yig'ilishda qatnashgan bo'lsa — qaror qabul qilingan kundan (Qonunning 45-moddasi).
• Direktor va kuzatuv kengashining ishtirokchi huquqlarini buzadigan qarorlari ustidan shikoyat qilish (Qonunning 45-moddasi).
• Direktordan zararni undirish. Direktor yoki boshqaruv organlari a'zolari jamiyatga yetkazgan zararni qoplash haqidagi da'voni ishtirokchining o'zi ham berishi mumkin (Qonunning 46-moddasi).
• Majoritar ishtirokchini javobgarlikka tortish. Ulushi 50 foizdan ortiq yoki eng katta ulushga ega ishtirokchi o'z mavqeyidan jamiyat va boshqa ishtirokchilarga zarar yetkazish uchun foydalanmasligi kerak va yetkazilgan zarar uchun javob beradi (Qonunning 48-moddasi).

Agar arizachining ovozi natijaga ta'sir qila olmasa, qoidabuzarlik jiddiy bo'lmasa va qaror unga zarar yetkazmagan bo'lsa, sud nizoli qarorni o'z kuchida qoldirishi mumkin (Qonunning 45-moddasi). Shuning uchun da'voda qoidabuzarlik aynan sizga qanday ta'sir qilganini ko'rsatish muhim.

Ishtirokchini chiqarish va jamiyatdan chiqish

Jami ulushlari ustav kapitalining kamida 10 foizini tashkil etadigan ishtirokchilar ustavdagi majburiyatlarini bajarmayotgan yoki harakati (harakatsizligi) bilan jamiyat faoliyatiga to'sqinlik qilayotgan yoxud uni jiddiy qiyinlashtirayotgan ishtirokchini sud tartibida chiqarishni talab qilishga haqli (Qonunning 9-moddasi). Hissasini qo'shmagan ishtirokchi ham, agar bu jamiyat faoliyatiga xalaqit bersa, ta'sis hujjatlarida boshqacha nazarda tutilmagan bo'lsa, umumiy yig'ilish qarori bilan ijro etuvchi organning arizasiga ko'ra sud orqali chiqarilishi mumkin (Qonunning 15-moddasi).

Chiqarilgan yoki chiqib ketgan ishtirokchining ulushi jamiyatga o'tadi. Jamiyat unga ulushning haqiqiy qiymatini — oxirgi hisobot davri ma'lumotlari bo'yicha sof aktivlarning ulushga mutanosib qismini to'lashi yoki uning roziligi bilan shunday qiymatdagi mol-mulkni berishi shart. Muddat — ulush jamiyatga o'tgan paytdan bir yil, agar ustavda qisqaroq muddat belgilanmagan bo'lsa (Qonunning 23-moddasi).

Chiqish o'rniga ulushni sotish mumkin. Ustavda boshqacha talab bo'lmasa, uni boshqa ishtirokchilarga jamiyat roziligisiz sotish mumkin; uchinchi shaxsga sotishda ishtirokchilar va jamiyat imtiyozli sotib olish huquqiga ega, sotuvchi esa ularni narx va shartlar haqida yozma xabardor qilishi shart. Bu huquq buzilsa, ishtirokchi yoki jamiyat uch oy ichida xaridorning huquq va majburiyatlarini o'ziga o'tkazishni sud orqali talab qilishi mumkin (Qonunning 21-moddasi).

Sudda nizo qanday ko'riladi

Jamiyatni tashkil etish va tugatish, ulushlarga egalik, ishtirokchilar da'vosi bo'yicha bitimlarni nizolashish, yig'ilish chaqirish va boshqaruv organlari qarorlari ustidan shikoyat bilan bog'liq nizolar korporativ nizolar bo'lib, ularni iqtisodiy sud ko'radi (IPKning 30-moddasi). Da'vo jamiyat joylashgan yerdagi sudga beriladi (IPKning 37-moddasi), bunday ishlarga soddalashtirilgan ish yuritish qo'llanilmaydi (IPKning 203²-moddasi).

Iqtisodiy sudga nomulkiy da'vo uchun davlat boji — 10 BHM (4 400 000 so'm), mulkiy da'vo uchun — da'vo bahosining 2 foizi, lekin 1 BHMdan kam emas; kichik tadbirkorlik subyektlari 50 foizini to'laydi («Davlat boji to'g'risida»gi Qonunga ilovaning 2-bandi). Taraflar istalgan bosqichda kelishuv bitimi, birinchi instansiyada esa mediativ kelishuv tuzishi mumkin (IPKning 131-moddasi).

Bu kimlarga tegishli

• Boshqaruv yoki axborotdan chetlatilgan MChJ ishtirokchilari.
• Huquqlari majoritar ishtirokchi tomonidan buzilayotgan minoritarlar.
• Teng ulushlarda boshi berk holatga tushib qolgan sheriklar.
• Biznesdan chiqib, ulush qiymatini olmoqchi bo'lgan ishtirokchilar.

Nima qilish kerak: bosqichma-bosqich

1. 1

   Hujjatlarni to'plang

   Ustav, ta'sis shartnomasi, yig'ilish bayonnomalari, reyestrdan ko'chirma, hisobotlar. Yetishmayotgan nusxalarni jamiyatdan yozma so'rang.

2. 2

   Maqsadni aniqlang

   Qarorni bekor qilish, nazoratni qaytarish, sherikni chiqarish, zararni undirish yoki ulush qiymati bilan chiqish — himoya usuli maqsadga bog'liq.

3. 3

   Korporativ tartib-taomillardan foydalaning

   Navbatdan tashqari yig'ilish chaqirishni talab qiling, kun tartibiga masala kiriting, nizoli qarorga qarshi ovoz bering va buni bayonnomada qayd eting.

4. 4

   Muzokara yoki mediatsiyani taklif qiling

   Ustavda mediatsiya yoki hakamlik sudi nazarda tutilgan bo'lsa, ulardan boshlang. Kelishuvni kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv bilan rasmiylashtiring.

5. 5

   Iqtisodiy sudga da'vo bering

   Jamiyat joylashgan yerdagi sudga, muddatlarga rioya qilgan holda: yig'ilish qarori ustidan — ikki oy, imtiyozli huquqni himoya qilish uchun — uch oy.

Xavflar va muhim jihatlar

Misol: ishtirokchi yig'ilishga chaqirilmadi

Ko'p beriladigan savollar

Rasmiy manbalar

1. O'zbekiston Respublikasining «Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar to'g'risida»gi Qonuni — MChJ to'g'risidagi Qonunning 8–15-moddalari — ishtirokchilar huquqlari, chiqarish, boshi berk holatlex.uz · 21-aprel, 2026-yil · ЗРУ-1137
2. O'zbekiston Respublikasining «Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar to'g'risida»gi Qonuni — 21, 23-moddalar — ulushni sotish, haqiqiy qiymatni to'lashlex.uz · 21-aprel, 2026-yil · ЗРУ-1137
3. O'zbekiston Respublikasining «Mas'uliyati cheklangan jamiyatlar to'g'risida»gi Qonuni — 33–48-moddalar — yig'ilishlar, qarorlar ustidan shikoyat, javobgarliklex.uz · 21-aprel, 2026-yil · ЗРУ-1137
4. O'zbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi — IPKning 30, 37, 131, 203²-moddalari — iqtisodiy suddagi korporativ nizolarlex.uz · 24-yanvar, 2018-yil
5. O'zbekiston Respublikasining «Davlat boji to'g'risida»gi Qonuni — Davlat boji to'g'risidagi Qonunga ilova, 2-band — iqtisodiy suddagi bojlex.uz · 6-yanvar, 2020-yil · ЗРУ-600

Normalar material yangilangan sanadagi tahrirda keltirilgan.